تفسير الأمثل
(١)
٦ ص
(٢)
٧ ص
(٣)
١٠ ص
(٤)
١٠ ص
(٥)
١٣ ص
(٦)
١٣ ص
(٧)
١٤ ص
(٨)
١٨ ص
(٩)
٢٧ ص
(١٠)
٢٧ ص
(١١)
٣٢ ص
(١٢)
٣٢ ص
(١٣)
٣٩ ص
(١٤)
٤٤ ص
(١٥)
٤٤ ص
(١٦)
٤٩ ص
(١٧)
٥٣ ص
(١٨)
٥٣ ص
(١٩)
٦٠ ص
(٢٠)
٦٠ ص
(٢١)
٧٠ ص
(٢٢)
٧٠ ص
(٢٣)
٧٥ ص
(٢٤)
٧٥ ص
(٢٥)
٧٩ ص
(٢٦)
٨٧ ص
(٢٧)
٨٧ ص
(٢٨)
٨٨ ص
(٢٩)
٨٨ ص
(٣٠)
٩١ ص
(٣١)
٩١ ص
(٣٢)
١٠٠ ص
(٣٣)
١٠٤ ص
(٣٤)
١٠٤ ص
(٣٥)
١١٠ ص
(٣٦)
١١٣ ص
(٣٧)
١١٣ ص
(٣٨)
١١٨ ص
(٣٩)
١٢١ ص
(٤٠)
١٢١ ص
(٤١)
١٢٩ ص
(٤٢)
١٣٢ ص
(٤٣)
١٣٢ ص
(٤٤)
١٣٦ ص
(٤٥)
١٣٦ ص
(٤٦)
١٤١ ص
(٤٧)
١٤٤ ص
(٤٨)
١٤٤ ص
(٤٩)
١٥٣ ص
(٥٠)
١٥٣ ص
(٥١)
١٥٣ ص
(٥٢)
١٥٥ ص
(٥٣)
١٥٥ ص
(٥٤)
١٥٦ ص
(٥٥)
١٥٩ ص
(٥٦)
١٦٠ ص
(٥٧)
١٧٣ ص
(٥٨)
١٧٤ ص
(٥٩)
١٧٤ ص
(٦٠)
١٧٨ ص
(٦١)
١٧٨ ص
(٦٢)
١٨٤ ص
(٦٣)
١٨٤ ص
(٦٤)
١٩١ ص
(٦٥)
١٩١ ص
(٦٦)
١٩٦ ص
(٦٧)
١٩٦ ص
(٦٨)
٢٠٣ ص
(٦٩)
٢١٧ ص
(٧٠)
٢١٧ ص
(٧١)
٢٢٠ ص
(٧٢)
٢٢٥ ص
(٧٣)
٢٢٥ ص
(٧٤)
٢٢٦ ص
(٧٥)
٢٣١ ص
(٧٦)
٢٣٣ ص
(٧٧)
٢٣٣ ص
(٧٨)
٢٤٠ ص
(٧٩)
٢٤٩ ص
(٨٠)
٢٤٩ ص
(٨١)
٢٥٠ ص
(٨٢)
٢٥٣ ص
(٨٣)
٢٥٦ ص
(٨٤)
٢٥٦ ص
(٨٥)
٢٥٨ ص
(٨٦)
٢٦٤ ص
(٨٧)
٢٦٩ ص
(٨٨)
٢٦٩ ص
(٨٩)
٢٧٠ ص
(٩٠)
٢٧٥ ص
(٩١)
٢٧٥ ص
(٩٢)
٢٧٧ ص
(٩٣)
٢٨٧ ص
(٩٤)
٢٨٧ ص
(٩٥)
٢٩١ ص
(٩٦)
٢٩٦ ص
(٩٧)
٢٩٦ ص
(٩٨)
٢٩٨ ص
(٩٩)
٣٠٤ ص
(١٠٠)
٣٠٤ ص
(١٠١)
٣٠٨ ص
(١٠٢)
٣٠٨ ص
(١٠٣)
٣١٢ ص
(١٠٤)
٣١٥ ص
(١٠٥)
٣١٥ ص
(١٠٦)
٣١٦ ص
(١٠٧)
٣١٩ ص
(١٠٨)
٣٢٠ ص
(١٠٩)
٣٢٠ ص
(١١٠)
٣٢١ ص
(١١١)
٣٢٥ ص
(١١٢)
٣٢٥ ص
(١١٣)
٣٢٦ ص
(١١٤)
٣٣٣ ص
(١١٥)
٣٣٧ ص
(١١٦)
٣٣٧ ص
(١١٧)
٣٣٧ ص
(١١٨)
٣٤٠ ص
(١١٩)
٣٤٠ ص
(١٢٠)
٣٤٨ ص
(١٢١)
٣٤٨ ص
(١٢٢)
٣٤٩ ص
(١٢٣)
٣٥٣ ص
(١٢٤)
٣٥٧ ص
(١٢٥)
٣٥٧ ص
(١٢٦)
٣٦١ ص
(١٢٧)
٣٦١ ص
(١٢٨)
٣٦٧ ص
(١٢٩)
٣٦٧ ص
(١٣٠)
٣٧٨ ص
(١٣١)
٣٧٨ ص
(١٣٢)
٣٨٠ ص
(١٣٣)
٣٨١ ص
(١٣٤)
٣٨١ ص
(١٣٥)
٣٨٦ ص
(١٣٦)
٣٨٦ ص
(١٣٧)
٣٩١ ص
(١٣٨)
٣٩١ ص
(١٣٩)
٣٩٨ ص
(١٤٠)
٣٩٨ ص
(١٤١)
٤٠٣ ص
(١٤٢)
٤٠٣ ص
(١٤٣)
٤١١ ص
(١٤٤)
٤٢٠ ص
(١٤٥)
٤٢٠ ص
(١٤٦)
٤٢٦ ص
(١٤٧)
٤٢٦ ص
(١٤٨)
٤٢٩ ص
(١٤٩)
٤٣٥ ص
(١٥٠)
٤٣٥ ص
(١٥١)
٤٣٨ ص
(١٥٢)
٤٣٨ ص
(١٥٣)
٤٤٦ ص
(١٥٤)
٤٤٩ ص
(١٥٥)
٤٤٩ ص
(١٥٦)
٤٥٣ ص
(١٥٧)
٤٥٣ ص
(١٥٨)
٤٥٨ ص
(١٥٩)
٤٥٨ ص
(١٦٠)
٤٦٤ ص
(١٦١)
٤٦٧ ص
(١٦٢)
٤٦٧ ص
(١٦٣)
٤٧٥ ص
(١٦٤)
٤٧٥ ص
(١٦٥)
٤٨٠ ص
(١٦٦)
٤٨٠ ص
(١٦٧)
٤٨٣ ص
(١٦٨)
٤٨٦ ص
(١٦٩)
٤٨٦ ص
(١٧٠)
٤٩٢ ص
(١٧١)
٤٩٢ ص
 
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص

تفسير الأمثل - مكارم الشيرازي، الشيخ ناصر - الصفحة ٢٠٤

المؤمنين علي بن أبي طالب (عليه السلام)، لأنّ إنتصار أحدهما على الآخر كان يعني إنتصار الكفر على الإيمان، أو الإيمان على الكفر، وبتعبير آخر: كان عملا مصيرياً يحدّد مستقبل الإسلام والشرك، ولذلك فإنّ المشركين لم تقم لهم قائمة بعد إنهزامهم في هذه المواجهة العظيمة، وكانت المبادرة وزمامها بيد المسلمين بعدها دائماً.

لقد أفل نجم الأعداء، وإنهدمت قواعد قوّتهم، ولذلك نقرأ في حديث أنّ النّبي (صلى الله عليه وآله) قال بعد نهاية غزوة الأحزاب: «الآن تغزوهم ولا يغزوننا»[١].

ب ـ ذكر بعض المؤرخّين أنّ عدد أفراد جيوش الكفر كان أكثر من عشرة آلاف محارب، ويقول «المقريزي» في «الإمتاع»: إنّ قريشاً أتت لوحدها بأربعة آلاف رجل، وألف وثلاثمائة فرس، وألف وخمسمائة من الإبل، ونزلت عند حافّة الخندق، وجاءت قبيلة بني سليم بسبعمائة رجل والتقوا بهم في مرّ الظهران، وجاء «بنو فزارة» بألف، وكلّ من «بني أشجع» و «بني مرّة» بأربعمائة، والقبائل الاُخرى أرسلت عدداً من الرجال، فتجاوز مجموع كلّ من حضر عشرة آلاف رجل.

في حين أنّ عدد المسلمين لم يكن يتجاوز الثلاثة آلاف رجل، وكانوا قد جعلوا مخيّمهم الأصلي أسفل جبل سلع، وكانت نقطة مرتفعة جنب المدينة مشرفة على الخندق، وكانوا يستطيعون عن طريق رماتهم السيطرة على حركة المرور من الخندق.

على كلّ حال، فإنّ جيش الكفّار قد حاصر المسلمين من جميع الجهات، وطالت هذه المحاصرة عشرين يوماً، وقيل خمسة وعشرين يوماً، وعلى بعض الرّوايات شهراً[٢].

ومع أنّ العدوّ كان متفوقاً على المسلمين من جهات مختلفة، إلاّ أنّه خاب في النهاية كما قلنا، ورجع إلى دياره خالي الوفاض.


[١] ـ التاريخ الكامل لابن الأثير الجزء ٢ صفحة ١٨٤.
[٢] ـ بحار الأنوار، الجزء ٢٠، صفحة ٢٢٨.