کلیات علوم اسلامی ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٤ - تمرین و ریاضت

من الکلام موقع القبول من الاوهام، ثم نفس الکلام الواعظ من قائل زکی بعبارة بلیغة و نغمة رخیمة و سمت رشید، و اما الغرض الثالث فیعین علیه الفکر اللطیف و العشق العفیف الذی یأمر فیه شمائل المعشوق لیس سلطان الشهوة.

زهد به هدف اول از سه هدف ریاضت کمک میکند (یعنی زهد سبب میشود که موانع و شواغل و موجبات غفلت از سر راه برداشته شود) و اما هدف دوم (یعنی رام شدن نفس امّاره برای نفس مطمئنّه و پیدایش انتظام در درون و برطرف شدن آشفتگیهای روانی) چند چیز است که به آن کمک میکند: یکی عبادت، به شرط آنکه با حضور قلب و تفکر توأم باشد. دیگر آواز خوش آهنگ مناسب با معانی روحانی که تمرکز ذهن ایجاد کند و سخنی را که با آن ادا میشود (مثلًا آیه قرآن که تلاوت میشود و یا دعا و مناجاتی که قرائت میشود و یا شعر عرفانی که خوانده میشود) در قلب نفوذ دهد. سوم سخنی پندآموز که از گویندهای پاکدل با بیانی فصیح و بلیغ و لحنی نرم و نافذ و هیئتی راهنمایانه شنیده شود. اما هدف سوم (یعنی نرم و لطیف و رقیق ساختن روح و بیرون کردن غلظتها و خشونتها از درون) آنچه به آن کمک میکند یکی اندیشههای لطیف و ظریف است (تصور معانی دقیق و اندیشههای نازک و رقیق موجب ظرافت و رقّت و لطافت روح میگردد)، دیگر عشق توأم با عفاف به شرط آنکه از نوع عشق نفسانی و روحی باشد نه عشق جسمی و شهوانی، و حسن و اعتدال شمائل معشوق حاکم باشد نه شهوت.

ثم انه اذا بلغت به الارادة و الریاضة حدّاً ما، عنت له خلسات من اطلاع نور الحق علیه لذیذة کأنها بروق تومض الیه ثم تخمد عنه و هو المسمی عندهم اوقاتاً ثم انه لیکثر علیه هذه الغواشی اذا امعن فی الارتیاض.

سپس هرگاه اراده و ریاضت به میزان معینی برسد پارهای «خلسه» ها (رُبایشها) برایش پدید میآید، به این نحو که نوری بر قلبش طلوع میکند در حالی که سخت لذیذ است و به سرعت میگذرد، گویی برقی میجهد و خاموش میگردد. این حالات در اصطلاح عرفا «اوقات» نامیده میشوند و