آنچه مسلّم است این است که در صدر اسلام، لااقل در قرن اول هجری، گروهی به نام عارف یا صوفی در میان مسلمین وجود نداشته است. نام «صوفی» در قرن دوم هجری پیدا شده است. میگویند اولین کسی که به این نام خوانده شده است ابوهاشم صوفی کوفی است که در قرن دوم هجری میزیسته است و هم اوست که برای اولین بار در رمله فلسطین صومعهای (خانقاه) برای عبادت گروهی از عُبّاد و زُهّاد مسلمین ساخت [١]. تاریخ دقیق وفات ابوهاشم معلوم نیست. ابوهاشم استاد سفیان ثوری متوفّی در ١٦١ بوده است.

ابوالقاسم قشیری که خود از مشاهیر عرفا و صوفیه است، میگوید: این نام قبل از سال ٢٠٠ هجری پیدا شده است. نیکلسون نیز میگوید: این نام در اواخر قرن دوم هجری پیدا شده است. از روایتی که در کتاب المعیشة کافی، جلد پنجم آمده است ظاهر میشود که در زمان امام صادق علیه السلام گروهی (سفیان ثوری و عدهای دیگر) در همان زمان یعنی در نیمه اول قرن دوم هجری به این نام خوانده میشدهاند.

اگر ابوهاشم کوفی اولین کسی باشد که به این نام خوانده شده باشد و او استاد سفیان ثوری متوفّی در سال ١٦١ هجری هم بوده است، پس در نیمه اول قرن دوم هجری این نام معروف شده بوده است نه در اواخر قرن دوم (آنچنان که نیکلسون و دیگران گفتهاند) و ظاهراً شبههای نیست که وجه تسمیه صوفیه به این نام پشمینه پوشی آنها بوده است [٢] صوفیه به دلیل زهد و اعراض از دنیا، از پوشیدن لباسهای نرم اجتناب میکردند و مخصوصاً لباسهای درشت پشمین میپوشیدند.

اما اینکه از چه وقت این گروه خود را «عارف» خواندهاند، باز اطلاع دقیقی نداریم. قدر مسلّم این است و از کلماتی که از سَری سَقَطی متوفّی در ٢٤٣ هجری نقل شده

[١] تاریخ تصوف در اسلام، تألیف دکتر قاسم غنی، ص ١٩. در همین کتاب، ص ٤٤ از کتاب صوفیه و فقراء ابن تیمیه نقل میکند که اول کسی که دِیر کوچکی برای صوفیه ساخت، بعضی از پیروان عبدالواحد بن زید بودند. عبدالواحد از اصحاب حسن بصری است. اگر ابوهاشم صوفی از پیروان عبدالواحد باشد، تناقضی میان این دو نقل نیست.[٢] صوف پشم.