ج. وعد و وعید، یعنی خداوند به بندگان وعده پاداش اطاعت و وعید کیفر معصیت داده است و همانطور که وعده پاداش مطیعان تخلّف بردار نیست وعید معصیت معصیت کاران نیز تخلّف بردار نیست. پس آمرزش تنها هنگامی میسّر است که بنده توبه کرده باشد؛ مغفرت بدون توبه هرگز صورت نمیگیرد.

د. منزلة بین المنزلتین، یعنی فاسق (مرتکب گناه کبیره، مثلًا شارب الخمر، زناکار، دروغگو و امثال اینها) نه مؤمن است و نه کافر، فسق حالتی است بین کفر و ایمان.

ه. امر به معروف و نهی از منکر. نظر خاصّ معتزله درباره امر به معروف و نهی از منکر این است که اوّلًا راه شناخت «معروف» و «منکر» منحصر به شرع نیست، عقل نیز قادر است لا اقل پارهای از معروفها و منکرها را مستقلًا تشخیص دهد، و ثانیاً مشروط به وجود امام نیست، وظیفه عموم مسلمین است خواه امام و پیشوایی باشد و خواه نباشد؛ تنها بعضی از مراتب آن است که اجرای آنها برعهده امامان و متصدّیان امور مسلمین است از قبیل اقامه حدود شرعیه و حفظ مرزهای کشورهای اسلامی و سایر کارهای حکومتی اسلامی.

متکلّمین معتزلی احیاناً کتابهای مستقلّی درباره این اصول پنجگانه نوشتهاند مانند کتاب معروف «قاضی عبد الجبّار معتزلی» معاصر «صاحب بن عبّاد» و «سید مرتضی علم الهدی» به نام الاصول الخمسه.

همان طور که ملاحظه میشود، تنها اصل توحید و اصل عدل است که میتوان جزء مسائل ایمانی و اعتقادی به شمار آورد، سه اصل دیگر فقط معرّف و مشخّص مکتب معتزله است. حتی اصل عدل نیز اگر چه از آن نظر که از مسلّمات قرآن است و ضروری دین است جزء اصول اعتقادی است، ولی از آن جهت جزء اصول پنجگانه قرار داده شده است که مشخّص مکتب آنهاست؛ و الّا اصل علم و اصل قدرت (اینکه خدا عالم است و قادر است) نیز از ضروریات اسلام است و جزء مسائل اعتقادی است.

در مذهب شیعه نیز اصل عدل یکی از اصول پنجگانه اعتقادی شمرده شده است. طبعاً این سؤال پیش میآید که چه خصوصیتی برای اصل عدل است که جزء اصول اعتقادی شمرده شده است و حال آنکه «عدل» یکی از صفات خداوند است؛

همان طوری که خداوند متعال عادل است، عالم و قدیر و حی و مدرک و سمیع و بصیر هم هست و به همه اینها نیز باید مؤمن و معتقد بود، پس چرا تنها «عدل» این امتیاز را یافته است؟

پاسخ این است که «عدل» هیچ امتیازی نسبت به سایر صفات ندارد. متکلّمین شیعه