جامی مرید طریقتی بهاء الدین نقشبند مؤسس طریقه نقشبندیه است. ولی همچنان که محمّد لاهیجی با اینکه مرید طریقتی سید محمّد نوربخش بوده است شخصیت فرهنگی تاریخیاش بیش از اوست، جامی نیز با اینکه از اتباع بهاء الدین نقشبند شمرده میشود، شخصیت فرهنگی و تاریخیاش به درجاتی بیش از بهاء الدین نقشبند است. لهذا ما که در این تاریخچه مختصر نظر به جنبه فرهنگی عرفان داریم نه جنبه طریقتی آن، محمّد لاهیجی و عبدالرحمن جامی را اختصاص به ذکر دادیم. جامی در سال ٨٩٨ در ٨١ سالگی درگذشته است

این بود تاریخچه مختصر عرفان از آغاز تا پایان قرن نهم. از این به بعد، به نظر ما عرفان شکل و وضع دیگری پیدا میکند. تا این تاریخ شخصیتهای علمی و فرهنگی عرفانی همه جزء سلاسل رسمی تصوفاند و اقطاب صوفیه شخصیتهای بزرگ فرهنگی عرفان محسوب میشوند و آثار بزرگ عرفانی از آنهاست. از این به بعد شکل و وضع دیگری پیدا میشود.

اولًا دیگر اقطاب متصوفه- همه یا غالباً- آن برجستگی علمی و فرهنگی که پیشینیان داشتهاند ندارند. شاید بشود گفت که تصوف رسمی از این به بعد بیشتر غرق آداب و ظواهر و احیاناً بدعتهایی که ایجاد کرده است میشود.

ثانیاً عدهای که داخل در هیچ یک از سلاسل تصوف نیستند، در عرفان نظری محیی الدینی متخصص میشوند که در میان متصوفه رسمی نظیر آنها پیدا نمیشود.

مثلًا صدرالمتألهین شیرازی متوفّی در سال ١٠٥٠ و شاگردش فیض کاشانی متوفّی در ١٠٩١ و شاگرد شاگردش قاضی سعید قمی متوفّی در ١١٠٣ آگاهیشان از عرفان نظری محیی الدینی بیش از اقطاب زمان خودشان بوده است، با اینکه جزء هیچ یک از سلاسل تصوف نبودهاند. این جریان تا زمان ما ادامه داشته است. مثلًا مرحوم آقا محمّد رضا حکیم قمشهای و مرحوم آقا میرزا هاشم رشتی از علما و حکمای صدساله اخیر، متخصص در عرفان نظریاند بدون آنکه خود عملًا جزء سلاسل متصوفه باشند.

بهطور کلی از زمان محیی الدین و صدرالدین قونوی که عرفان نظری پایه گذاری شد و عرفان شکل فلسفی به خود گرفت، بذر این جریان پاشیده شد.

مثلًا محمّد بن حمزه فنّاری سابق الذکر شاید از این گروه باشد. ولی از قرن دهم به بعد این وضع یعنی پدید آمدن قشری متخصص در عرفان نظری که یا اصلًا اهل عرفان عملی و سیر و سلوک