نفس انسان در قرآن با سه صفت معرفی شده است که هر یک از این صفات نشان‌دهنده یک درجه و یک مرتبه از نفس انسان است. یکی نفس امّاره که از زبان حضرت یوسف نقل می‌فرماید: وَ ما اُبَرِّئُ نَفْسی اِنَّ النَّفْسَ لاََمّارَةٌ بِالسّوءِ[١] . در اینجا نفس امّاره ـ که «امّاره» صیغه مبالغه است ـ یعنی نفس فرمان دهنده و به شدت فرمان دهنده و در کمال استبداد فرمان دهنده. مقصود همان حالتی از نفس انسان است که در آن حالت هواها بر انسان حاکم و غالب است و انسان صد درصد محکوم خواهشهای نفسانی خودش است. نفس امّاره به سوء یعنی نفسی که به انسان فرمان به بدی می‌دهد و انسان هم تابع نفس فرمان دهنده به بدی و شرارت است. اگر همین یک آیه می‌بود، انسان فکر می‌کرد که نفس انسان یک خاصیت بیشتر ندارد و آن این است که همیشه فرمان به بدی می‌دهد .

ولی در جای دیگر که همین آیه باشد شکل دیگری دارد: نفس لوّامه، نفس ملامتگر. نفس ملامتگر یعنی قوّه‌ای که در درون انسان است و خود انسان را در کار بد مورد ملامت قرار می‌دهد، یعنی اگر کار بد بکند ملامت می‌کند که چرا ما این کار را کردیم؟ و اگر کار خوب را نکرده یا کم کرده است، باز خودش را ملامت می‌کند: چرا فلان کار خوب را من نکردم یا فلان کار خوب را من کم کردم. درست نقطه مقابل نفس امّاره. او فرمان به بدی می‌دهد ؛ این برعکس، مثل یک قاضی عادل می‌آید انسان را و در واقع آن نفس امّاره را مورد ملامت و سرزنش قرار می‌دهد، می‌گوید چرا این کار را کردی، نمی‌بایست می‌کردی ؛ چرا آن کار خوب

[١] .يوسف / ٥٣ .