رساله علامه بزرگوار محمد دهدار در قضا و قدر - دهدار، محمد بن محمد - الصفحة ١٦

تعين حالات و استعدادات ممكنات است و تابع آن در هيئت تطابق , پس ممكن برطبق علم اجمالى خداى به او تحقق وجودى مى يابد و بر طبق اقتضائات آن علم اجمالى مفصل مى شود و استعدادات او علت تعين علم تفصيلى خداى تعالى است به او , يعنى بر طبق علم اجمالى خدا زيد خلق شد و او بلند است و علم خدا به بلندى او تعلق مى گيرد , پس علم خدا تابع بلندى زيد است در وجود , و بلندى زيد در وجود به اقتضاء زيديت است كه زيد بلند است در وجود و خداى تعالى زيد را وجود داده , بر هر چه علم ازلى حق تعالى از حالات و اقتضائات ممكن بعد از ايجادش تعلق گيرد , همان را بروى نويسند و بيان مى فرمايند كه اين ممكن چنين و چنان خواهد شد .

اگر گويند كه از اين سخن لازم آيد , علم حق تعالى متعلق به معدوم و به مقتضايش گرفته باشد و تعلق علم به معدوم محال است ؟

جواب گوييم كه لازم نيست كه هر چه نزد عقل محال باشد , نزد خدا محال باشد و حق تعالى در كلام مجيدش , بيان تعلق علم او به معدوم و محال و مقتضيات آنها اگر بوجود آمدندى , فرموده :

قوله تعالى : لو كان فيهما الهه الا الله لفسدتا [١]

و اذا لذهب كل اله بما خلق ولعلى بعضهم على بعض [٢]

فارجعنا نعمل صالحا انا موقنون . [٣] او نرد فنعمل غير الذى كنا نعمل . [٤]