رساله علامه بزرگوار محمد دهدار در قضا و قدر - دهدار، محمد بن محمد - الصفحة ٦٢

فيبسطه فى السماء كيف يشاء و يجعله كسفا فترى الودق يخرج من خلاله [١]

امت وسط گويد طبيعت مسخر پروردگار است و آن كه نظر به اسباب دوخت و از مسبب غافل گرديد جاهل است چون دهريان و طبيعيان كه خود را روشنفكر مى دانند و مى گويند تا چيزى را با حس خود ادراك نكرده ايم , آن را باور نداريم , و همچنين آنكه معدات و وسائط و اسباب مسخر خداوند قاهر فوق همه را انكار مى كند , چون جبرى .

سالك صراط مستقيم امر بين الامرين حق هر ذى حق را ادا مى كند زيرا كه در منزل عدل و منظر وسط قرار گرفته است نه به راست مايل است و نه به چپ كه نه آن مسير حق است و نه اين .

واهب و فاعل صور مطلقا حقيقت آن سويى است كه موجود عالم امرى است و آنچه اين سويى است همه معداتند . مثلا مقدمات قياس معدات براى حصول نتيجه اند نه علت تامه تا مولد باشند و پس از حصول اين علل اعداديه بوجه صحيح و شكل منتج از طرف مخرج نفوس از نقص به كمال صورت نتيجه كه در حقيقت صورت علميه است بر نفس مستعد فائض مى شود يعنى نسبت انتاج و استلزام و يا الفاظ ديگر به شكل قياس نسبت به علل اعداديه است و در واقع علل مفيضه و معطيه ديگرند كه مبادى عاليه و عقول فعاله اند همچنان كه شرائط ابصار تحقق يافت نفس ادراك مبصرات مى كند , و