رساله علامه بزرگوار محمد دهدار در قضا و قدر - دهدار، محمد بن محمد - الصفحة ٤٧

نيست زيرا به حكم تلازم بين هيولى و صورت در خارج لازم آيد كه صادر اول مركب باشد .

و همچنين اگر صادر اول عرض باشد باز لازم آيد كه از واحد بحت و بسيط كثير صادر شود چه اين كه عرض در وجود خود محتاج به موضوع است و موضوع آن جسم است كه مركب از ماده و صورت است .

و نيز صادر اول بايد مبدأ سائر اشيا باشد و حال اين كه هيچ يك از عرض و هيولى و صورت و جسم بلكه نفس هم ممكن نيست مبدأ سائر اشيا بدان معنى كه گفته ايم بوده باشند و چون احتمالات مذكوره باطل است پس بايد عقل مجرد صادر اول باشد , و دانستى كه اين حكم حكماء ممضى و معاضد شرع انور است , و بقول صدرالمتألهين در اسرار الايات : تبا لفلسفة لا تطابق قوانينها قوانين الشرع .

اين بود سخنى به اجمال در اول ما خلق كه حكيم و عارف هر دو بدان تصريح كرده اند اما اول ما صدر حقيقتى است كه اول ما خلق يكى از شئون و تعين هاى آن است , و كلمه خلق بر اين مدعى خود دليل قاطع و شاهد صادق است چه خلق تقدير و اندازه است كه با تعيين مناسب است , ابن جوزى درباب الخلق از كتاب نزهة الاعين النواظر فى علم الوجوه و النظائر آورده است : قيل الخلق : الايجاد على تقدير و ترتيب , قال ابن قتيبة : اصل الخلق التقدير , قال زهير :

و لانت تفرى ما خلقت و بعض *** القوم يخلق ثم لا يفرى