مؤلّف اين تفسير محمدبن مسعود عيّاشى، از محدّثان بزرگ شيعه و معاصر ثقة الاسلام كلينى(قدس سره)، است. وى در آغاز، تابع مذهب اهل سنّت بود، سپس به تشيّع گراييد و در ميان علما و مفسّران از اركان دانش و اعيان شيعه محسوب مى گردد. او خانه خود را كانون تجمّع و مركز دانش شيعه قرار داده بود.[١] اين تفسير در رديف نخستين تفاسير روايى شيعه و در بردارنده بخشى از قرآن (از آغاز تا پايان سوره كهف) است. ظاهراً روايات تفسير عيّاشى همراه با اسناد بوده و نسخه هايى از آن نزد دانشمندان قرن پنجم و ششم موجود بوده است.[٢]

٢. منهج الصّادقين:

مؤلّف بزرگوار اين كتاب ملاّ فتح اللّه كاشانى، از فقها، متكلّمان و مفسّران بزرگ شيعه در دوران شاه طهماسب صفوى، است. تفسير وى به زبان فارسى و مشتمل بر مباحث گوناگون است. وى بيش تر آراء تفسيرى بيضاوى و زواره اى و نيز مباحث ادبى و بلاغى تفسير الكشاف زمخشرى را آورده و از تفسير مجمع البيان طبرسى و التّبيان شيخ طوسى و تفسير ابوالفتوح و گازُر بهره برده و مطالبى برگزيده و هر جا مناسب دانسته، از اخبار و روايات اهل بيت(عليهم السلام) نيز كمك گرفته است. مرحوم علاّمه شعرانى، مقدّمه اى مبسوط و سودمند در مباحث علوم قرآنى بر آن نگاشته است.[٣]

٣. الصّافي:

نگارنده اين تفسير ملاّمحسن فيض كاشانى، از دانشمندان نامور و عارفان و شاعران و مفسّران و محدّثان بزرگ شيعه در قرن يازدهم هجرى است. اين كتاب بر اساس روايات، به ويژه روايات اهل بيت(عليهم السلام)، تاليف گرديده است. وى از تفاسير عيّاشى و قمى بهره برده، از آن ها نقل كرده است.فيض كاشانى به دليل ذوق عرفانى اش، در مواردى به تأويل عرفانى آيات و بيان معانى باطنى روايات پرداخته است. وى با نگارش سه تفسير مصفّى، أصفى و صافى، يكى از مفسّران چندگانه نويس جهان اسلام به شمار مى رود. همچنين او در مقدّمه اى درازدامن، دوازده گفتار سودمند از مباحث علوم قرآنى را در آغاز تفسيرش مطرح كرده است.[٤]

٤. البرهان:

اين تفسير اثر مفسّر گران قدر و محدّث بزرگ شيعه در اوايل قرن دوازدهم هجرى، سيّدهاشم حسينى بحرانى، است. البرهان تفسيرى است كه بر اساس تفاسير روايى قدماى اصحاب اماميّه همانند تفسير فرات كوفى، عيّاشى، على بن ابراهيم، محمدبن عباس ماهيار و تفسير منسوب به امام حسن عسكرى(عليه السلام) صرفاً به گرداورى و تنظيم روايات بر اساس ترتيب قرآن پرداخته. گرايش فكرى نگارنده اين كتاب اخبارى گرى است.[٥]

٥ . نورالثّقلين:

مفسّر گران قدر، عبدعلى بن جمعه هويزى، از دانشمندان و محدّثان اماميّه در قرن يازدهم و اوايل قرن دوازدهم است كه در شهر هويزه خوزستان مى زيسته. تفسير ايشان تفسيرى است روايى بر سبك و سياق البرهان سيدهاشم بحرانى. هدف مفسّر، صرفاً جمع آورى ٠اخبار در ذيل آيات بوده، نه تأييد و اعتماد بر آن ها.[٦]

درس چهارم

تجلّى قرآن و حديث در ادب پارسى

درآمد

در آغاز سده چهارم هجرى، شعر پارسى اوج بالندگى و شور و نشاط خود را مى گذراند در آن زمان، سراسر پهنه ايران را فرهنگ اسلامى زير چتر خود گرفته بود. از اين رو، شاعران در آن فضا سخنانشان آكنده از عطر قرآن و حديث بود; حتى برخى از بزرگان سعى بر اين داشتند كه تركيبات و مضامين كتاب و سنّت را زينت افزاى شعر خود سازند; زيرا بهره گيرى از قرآن و حديث، هم به سخن شاعر قداست و حرمت مى بخشيد و هم نشانه فضل و كمال او شمرده مى شد. اين روال در تمامى قرون و اعصار تا اين زمان همچنان در حال بالندگى بوده

[١] ر.ك: تفسير عيّاشى، مقدّمه به قلم سيدمحمدحسين طباطبائى.

[٢] شناخت نامه تفاسير، سيد محمدعلى ايازى، ص ٩٩.

[٣] پيشين، ص ٢٦٥.

[٤] پيشين، ص ٢٠١.

[٥] پيشين، ص ٤٥.

[٦] ر.ك: نورالثقلين، ج ١، ص ٢.