است مانند: (وَ لكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبائَهُمْ حَتّى نَسوُا الذِّكْرَ) ( فرقان،آيه ١٨) ولى آنان و پدران آنها را ( نعمت دنيوى) داديد تا اين كه « ذكر» را فراموش كردند».

در اين آيه احتمال قريب اين است كه مقصود از « ذكر» قرآن باشد به گواه : (اِنّا نَحْنُ نَزَّلْناَ الذِّكْرَ ) ( سوره حجر، آيه ٩).

٢ ـ هرسه ضمير به لفظ « يوم» كه درجمله « لِقاءَ يَوْمِهِمْ» در آيه نخست وارد شده است بر مى گردد و در همان آيه كلمه نسيان در باره روز رستاخيز به كار رفته است چنان كه مى فرمايد:«نَسُو لِقاءَ يَوْمِهِمْْ».

٣ ـ احتمال دارد كه دو ضمير نخست به « كتاب » و ضمير سوم به « يوم» كه در آيه نخست وارد شده است، برگردد.

بنابراحتمال اول و سوم، مقصود « تأويل» كتاب و همه قرآن است و بنابراحتمال دوم مقصود تأويل « يوم» قيامت است .

به يك معنى مى توان گفت: نتيجه هر سه احتمال يكى است، زيرا اگر مقصود « تأويل كتاب» باشد هدف تأويل همه محتويات كتاب نيست، بلكه مقصود به گواهى آيات ما قبل كه همگى در مورد قيامت وارد شده است، مواعيد قرآن است كه در روز قيامت، تحقق و عينيت پيدا خواهد كرد در اين صورت فرق نمى كند چه بگوئيم مرجع ضمير كتاب است يا « يوم» و نتيجه اين مى شود كه تمام مواعيد قرآن داراى تأويل است و واقعيت آن در روز قيامت تجلى مى كند.

اكنون وقت آن رسيده است كه به توضيح آيه دوم كه در آن نيز كلمه تأويل به كار رفته است، بپردازيم:

( وَ ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ اَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللّهِ وَ لكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ)

( يونس، آيه ٣٧)

« اين قرآن بالاتر از آن است كه به صورت افتراء به خدا نسبت داده شود، بلكه آن تصديق كننده كتابهاى پيشين است ».

( اَمْ يَقوُلوُنَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتوُا بِسوُرَة مِنْ مِثْلِهِ وَادْعوُا اِنِِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دوُنِ اللّهِ اِنْ كُنتُمْ صادِقِينَ) ( يونس، آيه ٣٨)

« بلكه آنان مى گويند پيامبر به دروغ قرآن را به خدا نسبت داده است بگو اگر راست مى گوئيد، سوره اى مانند آن را بياوريد وهمه افراد جز خدا را براى كمك بطلبند».

( بَلْ كَذَّبوُا بِما لَمْ يُحِيْطوُا بِعِلْمِهِ وَ لَمّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ