گاهى «تأويل» و «تفسير» را به يك معنا به كار مى‌برند؛ ولى گاهى مراد از «تأويل» معناى خاصى است. در قرآن كريم نيز كلمه «تأويل» آمده و ويژگى‌هاى خاصى براى آن بيان شده است: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْباب[١]= او است كسى كه اين قرآن را بر تو فرو فرستاد و پاره‌اى از آن، آيات محكم است. آنها اساس كتابند؛ و پاره‌اى ديگر متشابهاتند (كه تأويل پذيرند). اما كسانى كه در دل‌هايشان انحرافى هست براى فتنه‌جويى و طلب تأويل آن، متشابهات را پى مى‌گيرند با آن كه تأويلش را جز خدا و ريشه‌داران در دانش كسى نمى‌داند. ايشان مى‌گويند: ما بدان ايمان آورديم، همه از جانب پروردگار ما است، و جز خردمندان كسى متذكر نمى‌شود.

كلمه «تأويل» دو بار در اين آيه ذكر شده است. قرآن داراى «تأويل» است؛ اما كسانى كه فتنه‌جو، كج‌انديش و از نظر قلبى منحرف هستند، در پى آيات متشابه و تأويل‌هاى قرآن مى‌روند. وجود «تأويل» براى آنان زمينه‌اى فراهم ساخته تا مدعى شوند كه هرچند فلان آيه داراى معناى خاص است، ولى اين آيه داراى تأويلى است كه ما بدان تأويل معتقديم! مخصوصاً اين‌كه كلمه «تأويل» با شاخه‌اى از فلسفه يا معرفت‌شناسى به نام «هرمنوتيك» مناسبت دارد. به عبارت ديگر، هرمنوتيك، در معناى اصلى‌اش، با واژه «تأويل» مشابهت و قرابت دارد. عده‌اى با سوء استفاده از واژه «تأويل» مدعى هستند كه آنچه در جهان غرب به نام «هرمنوتيك فلسفى» از سوى «هايدگر» و «گادامر» و ساير طرفدارانشان مطرح گشته، در قرآن هم وجود دارد و ما بايد آن را در مفاهيم دينى خويش به كار بريم! در نهايت نيز اين عده نتايج خاصى از اين مطلب مى‌گيرند.

از ديگر واژه‌هايى كه در ادبيات دينى ما وجود دارد، واژه «متشابه» است، كه از آن نيز سوء استفاده نموده‌اند. در آيه فوق، آيات قرآن به دو دسته تقسيم شده‌اند: ١ ـ آيات محكم كه آنها را اصل و مادر آيات مى‌داند (اُمّ الكتاب)؛ ٢ ـ آيات متشابه. در باره تعريف آيات محكم و متشابه و فرق هريك با ديگرى مباحث زيادى مطرح شده كه در اين‌جا مجال طرح آن نيست. براى

[١] آل عمران (٣)، ٧.