ترجمه تفسیر المیزان

(10)(سوره يونس داراى 109 آيه مىباشد)

سوره يونس(10) آيات 1 تا 10

ترجمه آيات

بيان آيات كيفيت و مكان نزول سوره يونس و بيان غرض و آهنگ كلى اين سوره مباركه

اشاره به استعمال كلمه آيه در مورد معانى، اعيان و اقوال

اشاره به اينكه تعين و جدا سازى آيات قرآن بستگى به ذوق تفاهم دارد و بيان مراد از حكيم در تلك آيات الكتاب الحكيم

توضيحى در باره اينكه وحى مشتمل است بر انذار همه مردم و تبشير مؤمنين و بيان معناى قدم صدق

جواب خداى تعالى به ترديد و تعجب كفار از نزول وحى و اينكه پيامبر

استدلال اول بر اثبات معاد، به سنت جاريه الهيه بر افاضه رحمت تا تماميت و كمال موجودات

حجت دوم اعمال قسط و عدل الهى، با پاداش دادن به صالح و كيفر دادن به طالح(ليجزي الذين آمنوا )

حقانيت خلقت الهى در آفرينش آفتاب و ماه

معناى اختلاف ليل و نهار و حكمتهايى كه در آن وجود دارد

اعتماد به معاد يكى از اصول و پايههاى دين است و انكار لقاء الله و فراموشى روز حساب و دلبستگى به زندگى دنيا اساس انكار دين مىباشد

مراد از هدايت مؤمنين به ايمانشان، و اشاره به رابطه بين ايمان و عمل و آثار هر يك

محبت خالص مؤمنين به خداى تعالى، و تسبيح او، و تحيت و درود آنان به يكديگر در جنات نعيم

حمد و ستايش خداى تعالى فقط از بندگان مخلص خدا بر مىآيد

بحث روايتى(رواياتى در مورد قدم صدق عند ربهم ، و تسبيح و حمد پروردگار توسط اهل بهشت)

توضيحى در باره معناى تسبيح و حمد خداى تعالى و بيانى در باره انقطاع تمام سخنان در دنيا جز ذكر الحمد لله

سوره يونس(10) آيات 11 تا 14

ترجمه آيات

بيان آيات

علت اينكه خداى سبحان به طغيانگران منكر توحيد و معاد مهلت مىدهد و در عذابشان شتاب نمىكند

سبب ضلالت و طغيان كافران و غفلت ورزيدنشان از خداى تعالى

سوره يونس(10) آيات 15 تا 25

ترجمه آيات

بيان آيات

علت اينكه مشركين به رسول الله

جواب به درخواست مشركين و بيان اينكه پيامبر

شدت شناعت ظلم بستگى به عظمت مورد ظلم دارد و ظلمى بالاتر از افتراء بستن به خدا يا تكذيب آيات او نيست

فلسفه بت پرستى و مبناى عقايد بت پرستان در باره بتها و رد پندارهاى باطل آنان

توضيحى در مورد پيدايش اختلاف در ميان مردم و بوجود آمدن دو راه هدايت و ضلالت

اقوال مفسرين در ذيل آيه شريفه و ما كان الناس إلا أمة واحدة فاختلفوا

سخن يكى از مفسرين در مورد جمله و لو لا كلمة سبقت من ربك و بيان نادرستى آن

شرحى در مورد مكر مشركين در آيات خدا و مراد از الله أسرع مكرا

معناى دعاء و فرق آن با نداء و بيان مراد از دعا و دعوت خداى تعالى و دعا و دعوت بندگان

دعا و عبادت در حقيقت يكى هستند و دعاء بنده عبادت، و عبادت او دعا است

معناى سلام و اينكه سلام از اسماء خداى تعالى است و اشاره به وجه تسميه بهشت به دار السلام

بحث روايتى(رواياتى چند در مورد درخواست قرآنى ديگر توسط مشركين، مكر كردن با خدا، دار السلام و )

سوره يونس(10) آيات 26 تا 30

ترجمه آيات

بيان آيات

پاداش نيكوكاران حسنى و زياده بر آن است و دچار تاريكى ظاهرى و معنوى نمىشوند

كيفر بد كاران مساوى كار بدشان است، ذليل هستند، چهرههايشان را سياهى پوشانيده و خالد در آتشند

شرحى در مورد اينكه در روز قيامت بتها و خدايان مشركين، عبادت آنان را نفى مىكنند و بيان اينكه در مقابل بتها و خدايان و همى، عبادت قابل تحقق نيست

نقد و رد نظريات مختلف برخى از مفسرين در مورد نفى عبادت مشركين

بحث روايتى(چند روايت در مورد اينكه پاداش محسنين، حسنى و زياده بر آن است و در مورد سياهى چهره بد كاران در روز قيامت)

سوره يونس(10) آيات 31 تا 36

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى رازق بودن خداوند از آسمان و زمين، و منظور از ملكيت گوشها و چشمها در أمن يملك السمع و الأبصار

معناى حيات(زنده بودن)، و اشاره به عموميت حيات بين حيوان و نبات

اينكه خداوند زنده را از مرده و مرده را از زنده بيرون مىكند، يعنى چه؟

احتجاج براى توحيد خداوند در ربوبيت به اينكه تنها مدبر امور مردم و امور عالم پروردگار يگانه است

احتجاج دوم براى توحيد خداوند، با استناد به مساله ابداء و اعاده خلق

احتجاج سوم براى وحدانيت رب معبود با استناد به وجوب پيروى از حق كه با پيروى از هادى به سوى حق حاصل مىگردد

نكته و معناى لطيفى كه از جمله پرسشى أ فمن يهدي إلى الحق أحق أن يتبع استفاده مىشود

مراد از هدايت در آيه شريفه، ايصال به مطلوب است نه صرف ارائه طريق و اينگونه هدايت جز كار خدا و كسانى كه بدون واسطه هدايت گشتهاند، كار كسى نيست

معناى استثناء در أمن لا يهدي إلا أن يهدى و اقوال نادرست برخى از مفسرين در اين باره

اشاره به اينكه هدايت به معناى ايصال به مطلوب، شان انبياء و ائمه(ع) است

سوره يونس(10) آيات 37 تا 45

ترجمه آيات

بيان آيات

نفى شانيت مفترى بودن، از قرآن كريم در جمله و ما كان هذا القرآن أن يفترى

مراد از الذي بين يديه و معناى تفصيل الكتاب و اشاره به وحدت همه اديان و اينكه اختلاف اديان در اجمال و تفصيل است

تحدى قرآن كريم به اينكه سورهاى مانند قرآن بياوريد اختصاص به سور معينى ندارد

فقط به فصاحت و بلاغت قرآن تحدى نشده، بلكه از لحاظ معنى و محتواى قرآن نيز مبارز طلبى شده است

تاويل معارف و احكام قرآن از مقوله معانى الفاظ نيست و جهل مشركين به اين تاويل موجب تكذيب آنان شده است

تقسيم امت اسلام به دو گروه ايمان آورندگان و ايمان نياورندگان

مراد از اينكه در روز حشر، بر انگيخته شدگان مىپندارند جز يك ساعت درنگ نكردهاند

سوره يونس(10) آيات 46 تا 56

ترجمه آيات

بيان آيات

سنت الهى مبنى بر فرستادن رسول براى همه امم و قضاء به حق و عدل در بين مصدقين و مكذبين و نجات دادن گروه اول و عذاب و هلاك كردن گروه دوم

امتها - همچون افراد - اجل و پايانى دارند و امم پيشين بعد از ارسال رسل و پيدايش اختلاف در ميان مردم، با قضاء الهى معذب و منقرض شدهاند

اين پندار غلط و خرافى كه عذاب دنيوى از امت اسلام برداشته شده با منطق اسلام سازگار نيست

سرزنش آنهايى كه از روى استهزاء شتاب در نزول عذاب را درخواست كردند

سلطنت و مالكيت خداى تعالى قابل مقايسه با سلطنتهاى اعتبارى ظاهرى افراد انسان نيست و وجود مانع و رادع از تحقق اراده حق متعال، معقول نيست

قول خداى تعالى و وعده او همان فعل محقق او است و قابل تخلف و ترديد نمىباشد(إن وعد الله حق)

بحث روايتى(دو روايت در ذيل آيات گذشته مربوط به عذاب)

سوره يونس(10) آيات 57 تا 70

ترجمه آيات

بيان آيات

توضيح معناى مفردات آيه شريفه موعظه ، شفاء لما في الصدور ، هدى و رحمت

اشاره به معناى رحمان و رحيم و مراد از اينكه قرآن براى مؤمنين رحمت است

توصيف قرآن به چهار صفت موعظه، شفاى درون، هدايت و رحمت بودن، در آيه شريفه، بيان جامعى است براى همه آثار طيب و نيكوى قرآن كريم

مراد از فضل خدا و رحمت خدا در آيه شريفه قل بفضل الله و برحمته

وجه اينكه از دادن روزى به انزال روزى تعبير شده، با اينكه رزق آدميان در زمين است

بيان اينكه هر حكمى بايد با اذن خدا باشد و حكم مختص به خدا است و طرح دو شبهه در اين زمينه و پاسخ به آن دو شبهه

حكم خدا منطبق با فطرت، هماهنگ با نظام خلقت و همسوى حركت انسان به سوى هدف كمال او است

سلطنت و احاطه تام الهى بر اعمال بشر، شهادت و علمى است كامل و فراگيرنده همه اعمال از همه خلائق حتى پيامبر خدا

معناى ولايت و مراد از ولايت خدا

اشاره به مراتب ايمان و بيان اينكه خداى تعالى ولى مؤمنين است كه از مرتبه بالاى ايمان برخوردارند

توجيه و توضيحى در مورد اينكه اولياى خدا، ترس و اندوهى ندارند و بيان اينكه اطلاق جمله لا خوف عليهم و لا هم يحزنون شامل نفى ترس و اندوه هم در دنيا و هم در آخرت مىشود

بررسى سخن يكى از مفسرين در باره نفى ترس و اندوه از اولياى خدا و رد آن گفته

تسلى دادن به پيامبر

استدلال براى محال بودن فرزند داشتن خداى تعالى، در برابر مشركين كه گفتند اتخذ الله ولدا

بحث روايتى

چند روايت در مورد مراد از فضل و رحمت خدا در قل بفضل الله و برحمته

رواياتى در باره معناى ولايت خدا و وصف اولياء الله

چند روايت در تفسير بشرى داشتن اولياء الله در دنيا و آخرت(لهم البشرى في الحياة الدنيا و في الآخرة)

چند روايت در باره رؤيا و اقسام آن

سوره يونس(10) آيات 71 تا 74

ترجمه آيات

بيان آيات

گفتگوى نوح(ع) با قوم خود و

بحث روايتى(رواياتى در باره عالم ذر و كفر و ايمان انسان در آن عالم و توضيحى در اين باره)

توضيحى در باره تعبير ظلال در مورد عالم ذر، در بعضى روايات

سوره يونس(10) آيات 75 تا 93

ترجمه آيات

بيان آيات

وقايعى از سرگذشت، پيغمبر اسلام

گفتگوى موسى با فرعونيان

سحر و هر باطل ديگر، از آنجا كه از جريان نظام عالم خارج است بنا بر سنت الهى مبنى بر استقرار و احقاق حق و محو و ابطال باطل، دوامى نخواهد داشت

مراد از ذرية من قومه كه به موسى(ع) ايمان آوردند و اقوال مفسرين در اين باره

ضعيفان بنى اسرائيل با ترس و واهمه از فرعون و اطرافيان توانگر او به موسى(ع) گرويدند

اگر مؤمن هستيد و تسليم خدائيد، بر او توكل كنيد

دعاى بنى اسرائيل ربنا لا تجعلنا فتنة للقوم الظالمين دعا براى رفع ضعف و ذلت از خودشان بوده است

امر به خانه سازى براى بنى اسرائيل

ابتداء به اضلال، بر خداوند محال است ولى اضلال براى مجازات محال نيست و مال و زينت دادن به فرعونيان از اين باب بوده است

استجابت نفرين موسى و هارون عليه فرعونيان

ايمان آوردن فرعون در آستانه هلاكت، و مردود بودن ايمان و توبه او

اشاره به رابطه نفس و بدن و بيان اينكه انسانيت انسان به نفس او است و بدن، مركب و ابزار كار نفس است

وجوهى كه در معناى ننجيك ببدنك گفته شده و بيان اينكه علت انتساب نجات به بدن فرعون، اتحاد شديد بين نفس و بدن است

معناى مبوأ صدق كه در وصف مسكن بنى اسرائيل آمده است و اشاره به مفهومى كه از اضافه اشياء و مفاهيم به كلمه صدق ، استفاده مىشود

سوره يونس(10) آيات 94 تا 103

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى آيه شريفه فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك كه متضمن استشهاد از اهل كتاب براى اثبات اينكه معارف قرآن مجيد آسمانى و حق است، مىباشد

نكتهاى كه در مخاطب قرار دادن رسول گرامى

مراد از حتمى شدن كلمه پروردگار، كه در بيان علت زيانكارى مكذبين آمده است، حتمى شدن عذاب آتش است بر آنها

هر انسانى چه به اختيار و چه به اضطرار ايمان مىآورد ولى ايمان اضطرارى مقبول نيست

معناى استثناء إلا قوم يونس در آيه فلو لا كانت قرية آمنت و اشاره به بعض وجوهى كه در معناى اين استثنا گفته شده است

اشاره به اينكه ايمان بايد اختيارى و بدون اكراه باشد و بيانى در مورد اينكه هيچ كس جز به اذن خدا ايمان نمىآورد و اگر خدا مىخواست همه اهل زمين ايمان مىآوردند

در آيه شريفه و ما كان لنفس از شك و ترديد(در مقابل ايمان) به رجس و پليدى تعبير شده است

وعده خداوند به نجات دادن مؤمنين از امت اسلام، همانطور كه پيامبران و مؤمنين از امم گذشته را نجات داد

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيه فإن كنت في شك قوم يونس )

سوره يونس(10) آيات 104 تا 109

ترجمه آيات

بيان آيات

مراد از شك داشتن مشركين در دين پيامبر

پيامبر

نكتهاى كه در تعبير لطيف در فلا أعبد الذين تعبدون و لا تدع من دون الله ما لا ينفعك و لا يضرك

(11) سوره هود در مكه نازل شده و مشتمل بر صد و بيست آيه است(120)

سوره هود(11) آيات 1 تا 4

ترجمه آيات

بيان آيات توحيد اصلى است متضمن تمامى تفاصيل و جزئيات معانى قرآن و تمام تفاصيل و فروع قرآن به آن اصل بر مىگردد

آهنگ و غرض كلى سوره هود و كيفيت و مكان نزول آن

معناى احكام و تفصيل و اينكه آيات قرآن محكم بود و مفصل گشت(أحكمت آياته ثم فصلت)

اقوال مختلف مفسرين در باره مراد از احكام و تفصيل آيات، و بيان نادرستى آن اقوال

آيه ألا تعبدوا إلا الله مفسر محكم و مفصل بودن آيات قرآن است

مراد از توبه در و أن استغفروا ربكم ثم توبوا إليه ايمان است

نتيجه توحيد، استغفار و ايمان، زندگى خوب و حيات طيبه دنيوى، در پرتو علم و عمل صالح و بهرهمندى همگان از نعمتهاى زمينى، مىباشد

معناى اينكه خداوند به هر داراى فضلى فضلش را مىدهد و اشاره به اينكه فقط دين توحيد است كه افراط و تفريط در روابط اجتماعى را تعديل مىكند

هر كس در جايى كه لايق آنست قرار داده مىشود

بيان نادرستى سخن يكى از مفسرين كه از جمله يمتعكم متاعا حسنا نجات امت محمد

سوره هود(11) آيات 5 تا 16

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى جمله يثنون صدورهم ليستخفوا منه كه پنهان شدن مشركين براى پرهيز از روبرو شدن با دعوت پيامبر

روزى دادن به موجودات نيز همچون ايجاد آنان، مختص خداى تعالى و حقى است براى خلق كه خداوند بر خود واجب فرموده است

معناى سماء و مراد از سماوات

منظور از خلق سماوات و ارض در شش روز(هو الذي خلق السماوات و الأرض في ستة أيام)

معناى جمله و كان عرشه على الماء

امورى كه در قرآن به عنوان هدف از خلقت، از آنها ياد شده و از آن جمله است آزمايش و تميز نيكوكار از بدكار

استنتاج وجود ملائكه قبل از خلقت آسمانها و زمين، از جمله و كان عرشه على الماء و بررسى و رد اساس و مبناى اين نظر

جهات حسن و مصلحت بر اراده و افعال ما حاكم است و خداوند جل شانه تحت تاثير و حكومت آن جهات و هيچ چيز ديگر نيست

مراد كفار از اينكه مساله معاد و بعث بعد از مرگ را سحر خواندند

مقصود از كلمه امت در آيه و لئن أخرنا عنهم العذاب إلى أمة معدودة و وجوهى كه در معناى آن گفته شده است

هر نعمتى كه خدا عطا مىكند، رحمتى از او است و بشر طلبكار آن نبوده تا با گرفتن آن نوميد شده، كفران بورزد

انسان تنگ نظر و كوتهبينان بين است، در شدت و بلا، نوميد و كفور و در نعمت و رفاه، سرمست و بالنده است جز صابران نيكو كردار

صبر و عمل صالح انسان را از آن دو طبيعت مذموم مىرهانند، و صبر و عمل صالح منفك از ايمان نيستند

توضيح در باره خطاب به رسول خدا

مثالى براى فهم وجه خطاب مذكور و اينكه در آن خطاب بطور جدى احتمال ترك ابلاغ، داده نشده

چون و چراى كفار در باره نزول قرآن و جواب خداى تعالى به آنان

اگر مىپنداريد قرآن افتراء بسته بر خدا است، شما نيز از عهده اين افتراء برآييد!

شرحى در مورد اينكه تحدى و مبارزه طلبى قرآن، همه جانبه است و علاوه بر فصاحت و بلاغت شامل معانى و معارف قرآن نيز هست

بررسى پاسخهايى كه به اشكال مربوط به اينكه چرا در آغاز، به يك سوره و سپس به ده سوره تحدى شده است، دادهاند

پاسخ ما به اشكال مربوط به اختلاف در پيشنهادهاى قرآن در مواردى كه تحدى و مبارزه طلبى كرده است

مقصود از بلاغت قرآن، بلاغت مصطلح بين علماء بلاغت و ادب نيست

اختلاف در موارد تحدى، به اختلاف در اغراض و خصوصيات آن موارد بر مىگردد

عدد ده در فأتوا بعشر سور مثله خصوصيتى ندارد و دلالت بر كثرت و تعدد دارد

طرح اين اشكال كه صرف ناتوانى بشر از آوردن مثل قرآن، دليل بر آن نمىشود كه قرآن از ناحيه خدا است و پاسخ بدان

با عجز خود و اسبابى كه بدان معتقديد، از آوردن مثل قرآن، راهى جز يقين به الهى بودن قرآن نمىماند

معناى اينكه قرآن به علم خدا نازل شده و وجوهى كه در اين باره گفته شده است

بيان اينكه خطاب در جمله فهل أنتم مسلمون متوجه مشركين است و رد سخنان ديگرى كه در اين باره گفته شده است

مراد از توفيه اعمال(اعمال آنان را به آنان بر مىگردانيم) و بيان اينكه نتيجه عمل تابع اسباب و عوامل پديد آورنده عمل است

بحث روايتى(شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته)

رواياتى در مورد رازق بودن خداى تعالى و تقدير روزى براى همه

دو روايت از امام باقر و امام صادق

چند روايت در باره خلقت آسمانها و زمين و جمله و كان عرشه على الماء

روايتى در مورد ليبلوكم أيكم أحسن عملا و بيان مراد از نيكوكارتر بودن

دو روايت در باره اينكه مراد از امت معدوده در آيه شريفه، امام زمان(ع) و اصحاب اويند

روايتى در مورد تقسيم امت محمد

سوره هود(11) آيات 17 تا 24

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى بينه و موارد اطلاق و استعمال آن

بينه در آيه أ فمن كان على بينة من ربه به معناى بصيرت الهى است و جمله مذكور منطبق بر رسول خدا

معناى شاهد در و يتلوه شاهد منه و اثر شهادت در اعتماد به مورد شهادت و ايمان به آن

اشاره به انطباق شاهد منه در آيه شريفه با امير المؤمنين(ع) و وجوه ديگرى كه مفسرين در باره مراد از شاهد گفتهاند

قرآن چيز نوظهورى نيست و پيش از آن، كتاب موسى(ع) نازل شده، كتابى كه امام و رحمت بود

جواب به مشركين به اينكه خود آنان با عقايد و سنن باطل و خرافى خود بر خدا افترا بستهاند و توضيح مراد از اينكه در قيامت مشركين بر پروردگارشان عرضه مىشوند

تمامى منحرفين از راه حق، ستمكار و مفترى بر خدايند

مشركين و كفار با كفر خود و جز خدا را ولى گرفتن، از قدرت و سلطه خداى تعالى و ولايت او خارج نگشتهاند و عذابشان دو برابر مىشود

توضيحى در باره اينكه كفار آيات خدا را نمىبينند و انذارها و تبشيرها را نمىشنوند

معناى خسران نفس و ضلال و گم شدن مفتريات و مراد از اينكه كفار در آخرت اخسرون هستند

معناى اخبات و مراد از اخبات مؤمنين به سوى خدا و بيان اينكه وصف و أخبتوا إلى ربهم در آيه شريفه، به طايفه خاصى از مؤمنين اشاره دارد

بحث روايتى(رواياتى متعددى در باره انطباق جمله أ فمن كان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه بر رسول خدا

روايتى در باره معناى و أخبتوا إلى ربهم

سوره هود(11) آيات 25 تا 35

ترجمه آيات

بيان آيات

نوح(ع) نذير مبين بوده و رسالتش باز داشتن مردم از عبادت غير خدا و انذارشان از عذاب بوده است

انگيزه بت پرستى قوم نوح(ع) و محاجه آن جناب با آنان در سطح فهمشان

خروج از اسلام، خروج از نظام آفرينش است و عذاب و هلاكت در پى دارد

دليل اول توانگران و اشراف قوم نوح(ع) كه در رد دعوت آن حضرت استدلال كردند به اينكه او نيز چون آنان بشر است

استدلال دوم قوم نوح(ع) در رد دعوت آن جناب به اينكه افراد پا برهنه و مستمند و پست به تو ايمان آوردهاند!

سومين سخن قوم نوح(ع) در برابر آن جناب و مؤمنين به او، اين بود كه گفتند برترى و امتيازى در شما نمىبينيم

سخن ديگر قوم نوح(ع) خطاب به نوح و پيروانش ما شما را دروغگو مىپنداريم

جواب نوح(ع) به استدلال اول قوم خود كه گفتند ما نراك إلا بشرا مثلنا

نفى اجبار و اكراه در دين، در شريعت نوح كه كهنترين شرايع است تشريع شده بود

جواب نوح(ع) به اين سخن قوم خود كه مؤمنين به او را پست و ضعيف توصيف كردند، به اينكه او آنان را از خود نمىراند و حساب همه با خدا است

پاسخ نوح(ع) به اين حجت اشراف قوم خود كه به نوح(ع) و پيروانش گفتند ما در شما برترى و فضلى بر خود نمىبينيم

پندارهاى جاهلانه عوام الناس در باره انبياء(ع) و توقعات نابجايشان از آنان

گفتارى فلسفى و قرآنى پيرامون قدرت انبياء و اولياء(پيرامون قدرت انبياء و اولياء به اذن خدا، عدم استقلال ممكنات از واجب الوجود، نه در ذات و نه در آثار)

بيان آيات

ديدگاه اشراف قوم نوح(ع) در باره تقسيم جامعه به دو طبقه بالا و پايين و مبارزه نوح(ع) با اين اعتقاد باطل

ملاك فضيلت، پاكى نفس و صفاى باطن است نه امتيازات و برتريهاى مادى و ظاهرى

سخن آخر قوم نوح(ع) به آن جناب اگر از راستگويان هستى، عذابى را كه وعده مىدهى بياور!

جواب نوح(ع) من اختيار ندارم، آوردن عذاب به دست خدا است و بسته به مشيت او مىباشد

معناى غى و فرق بين اغوا و اضلال و معناى اراده و اشاره به تفاوت بين اراده ما و اراده خدا

بيان جواز انتساب اغواى مجازاتى به خداى تعالى و اشاره به اينكه عذاب استيصال قوم نوح(ع) مسبوق به اغواى خداوند بوده است

وجوه ديگرى كه در معناى جمله إن كان الله يريد أن يغويكم گفته شده است

مشابهت و همانندى احتجاجات نوح(ع) با قوم خود، با احتجاجات پيغمبر گرامى اسلام

بحث روايتى(دو روايت در ذيل آيه لا ينفعكم نصحي و أم يقولون افتراه )

سوره هود(11) آيات 36 تا 49

ترجمه آيات

بيان آيات

قطع اميد از ايمان آوردن قوم نوح(ع)

مراد از خطاب خداوند به نوح(ع) كشتى را پيش چشمان ما و به وحى ما بساز و

مسخره كردن قوم نوح(ع)، كشتى ساختن او را و جواب آن حضرت به آنان

معناى جمله و فار التنور و اقوال مختلفى كه در معناى تنور و فوران آن گفتهاند

معناى جمله بسم الله مجراها و مرساها و احتمالاتى كه در باره مفردات اين جمله و معناى آن ذكر شده است

گفتگوى نوح(ع) كه از كفر درونى پسرش اطلاع نداشت، با او

اتمام عذاب، و امر تكوينى خداى تعالى به سكون و آرامش زمين و آسمان(يا ارض ابلعى ماءك و )

نكاتى ادبى و بلاغت شگفتى كه در آيه و قيل يا أرض ابلعي ماءك و يا سماء أقلعي ديده مىشود

دلسوزى نوح(ع) براى پسرش - در قالب استفسار از خداى تعالى - و ادبى كه آن حضرت در سخن گفتن در باره پسرش، در برابر احكم الحاكمين به كار برده است

مراد از اينكه پسر نوح(ع) از اهل آن حضرت نبوده است(إنه ليس من أهلك)

چند قول ديگر پيرامون مراد از جمله إنه ليس من أهلك

منظور از اينكه پسر نوح(ع)، عملى غير صالح است(إنه عمل غير صالح)

بيان اينكه نوح(ع) تقاضاى نجات فرزند خود را نكرد و نهى فلا تسئلن ما ليس لك به علم تسديد الهى بوده كه همواره انبياء(ع) از آن برخوردار، و معصوم از خطا و لغزش بودهاند

نمونههايى از نهى از عملى كه واقع نشده است

بيان اينكه اين كلام نوح(ع) كه به خدا عرض كرد و إلا تغفر لي و ترحمني أكن من الخاسرين اظهار شكر است

خطاب و امر به هبوط به نوح(ع) و همراهانش، دومين امر به هبوط به بشر، بعد از امر به هبوط آدم(ع) بوده است

مراد از جمله و على أمم ممن معك در خطاب خداوند به نوح(ع)

بحث روايتى(رواياتى در مورد داستان نوح و قوم او، در ذيل آيات شريفه گذشته)

رواياتى در باره پسر نوح(ع) و تفسير اينكه خداوند به نوح(ع) فرمود او از اهل تو نيست و عمل غير صالح است

چند بحث قرآنى، روايتى، تاريخى و فلسفى پيرامون داستان نوح(ع)

1 - اجمالى از اصل داستان

2 - داستان نوح(ع) در قرآن

انحراف تدريجى بشر از فطرت انسانى و پيدايش اختلاف طبقاتى بعد از حضرت آدم(ع) و بعثت و رسالت حضرت نوح(ع)

دين و شريعت نوح(ع)

تحمل زحمات طاقتفرساى نوح(ع) در كار دعوت

مدت زيستن نوح(ع) در ميان قومش

كشتى سازى نوح(ع)

نزول عذاب و آمدن طوفان

پايان يافتن داستان و پياده شدن نوح و همراهانش به زمين

داستان پسر غرق شده نوح

3 - خصائص نوح(ع) اولين پيامبر اولوا العزم، پدر دوم نسل حاضر بشر و

داستان نوح(ع) در تورات فعلى

موارد مخالفت و تفاوت داستان نوح(ع) در تورات با آنچه در قرآن آمده است

5 - در تواريخ و اسطورههاى ساير ملل در باره طوفان چه آمده است؟

6 - آيا نبوت نوح(ع)، جهانى و براى همه بشر بوده؟

شرحى در مورد نبوت و بعثت انبياء و جواب به بعض اهل سنت كه منكر عموميت رسالت نوح(ع) هستند

انسان در مسير كمالى خود(به طبع ثانوى) ناچار از حيات اجتماعى و تعاونى است

ضرورت وجود قانون در حيات اجتماعى بشر

علاوه بر هدايت تكوينى انسان، و بهرهمندى او از عقل و تفكر، هدايت تشريعى انسان از راه وحى و نبوت، براى رسيدن به كمال و سعادت ضرورى و لازم است

عمل نكردن بشر به تعاليم وحى، نمىتواند دليل بر لغو بودن ارسال رسل و انزال كتب باشد

شريعت نوح(ع) كه نخستين شريعت الهى بوده، لزوما جهانى و همگانى بوده است

7 - آيا طوفان نوح همه كره زمين را فرا گرفت؟

سخن صاحب المنار در اين باره

بيان نادرستى سخن صاحب المنار و اشاره به اينكه آيات قرآنى ظاهر در اينست كه طوفان نوح همه زمين را فرا گرفته بوده است

اجمالى از برخى مباحث زمين شناسى در چند فصل

1 - سرزمينهاى رسوبى

2 - عامل پيدايش قشرها و طبقات ژئولوژى، همان طبقات رسوبى بودهاند

3 - توسعه و گسترش درياها به علت سرازير شدن سيلابها به طرف آنها

4 - در عهد طوفان چه عواملى باعث زياد شدن آبها و شدت عمل آنها شدند؟

5 - نتيجه بحث

8 - عمر طولانى نوح(ع)

9 - كوه جودى كجا است؟

10 - بعضى گفتهاند

گفتارى در چند فصل پيرامون پرستش بتها

1 - گرايش و اطمينان انسان به حس و تمايل او به تشبيه و تمثيل غير محسوس به محسوس

2 - توجه به خدا از راه عبادت بر مبناى اصل كلى و فطرى خضوع ضعيف در برابر قوى

در قرآن كريم، نهى از پرستش اصنام و آلهه، مترتب بر اثبات ضعف و ناتوانى آنها است

3 - وثنيت از كجا سرچشمه گرفت و به چه صورت آغاز شد؟

4 - چرا براى ارباب انواع و خدايانى ديگر مجسمه ساختند ولى براى خداى تعالى مجسمه نساختند؟

5 - وثنيت صابئه

6 - وثنيت برهميه

7 - وثنيت بودايى

8 - وثنيت عرب

9 - دفاع اسلام از توحيد و نبردش با وثنيت

10 - بناى سيره رسول خدا

بحثى ديگر ملحق به گفتار سابق

1 - تناسخ در نظر وثنى مذهبان

2 - سرايت اين محذور به ساير اديان

3 - اسلام مفاسد مذكور را چگونه اصلاح كرد؟

4 - پاسخ به يك شبهه در مورد توسل به معصومين و اولياء الله

فرق بين شرك و استشفاع

سوره هود(11) آيات 50 تا 60

ترجمه آيات

بيان آيات

سخنان جناب هود

معناى فطر و فطرة الله و فرق بين فطرت و خلق

معناى اينكه هود(ع) فرمود استغفار كنيد و ايمان بياوريد تا اينكه خداوند يرسل السماء عليكم مدرارا و يزدكم قوة إلى قوتكم

اعمال صالح باعث ازدياد خيرات و نعمتها است و اعمال زشت بلا و محنت و بدبختى در پى دارد

جواب رد قوم هود به آن حضرت

تحدى هود(ع) به اينكه گفت در باره من هر نيرنگى مىتوانيد بكنيد و به من مهلت ندهيد معجزه و بينه آن جناب بود و منظور از آن، تعجيز قوم خود و آلهه آنان بود

معناى اين سخن هود(ع) به قوم خود كه گفت و يستخلف ربي قوما غيركم و لا تضرونه شيئا

اشاره به اينكه عصيان و نافرمانى در برابر يك پيغمبر، عصيان در برابر همه پيامبران بشمار مىرود

سه خصلت قوم هود كه به خاطر آن ملعون دنيا و آخرت شدند انكار آيات الهى، نافرمانى انبياء و اطاعت از جباران

بحث روايتى(روايتى در تفسير جمله إن ربي على صراط مستقيم و اشاره به روايات راجع به قوم هود)

گفتارى پيرامون داستان هود(ع)

1 - عاد، قوم هود قوم عاد، تكذيب هود و نزول عذاب

2 - شخصيت معنوى هود

سوره هود(11) آيات 61 تا 68

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى انشاء و استعمار در جمله هو أنشأكم من الأرض و استعمركم فيها

استدلال براى عدم جواز عبادت غير خدا به وجود ارتباط بين خالق و خلق، نزديك بودن خدا به انسان و نفى استقلال اسباب

قوميت پرستى و مليت گرايى، و ادعاى شك و ترديد داشتن، دو حجت قوم ثمود، در رد دعوت جناب صالح(ع)

جواب صالح(ع) به دلائل قوم خود و معناى جمله فما تزيدونني غير تخسير

كشتن ناقه صالح(ع) و نزول عذاب بر قوم ثمود

بحث روايتى(روايتى در باره داستان ناقه صالح و كشتن آن و هلاكت قوم ثمود)

گفتارى در داستان صالح(ع) در چند فصل

1 - ثمود، قوم صالح(ع)

2 - بعثت صالح(ع)

3 - شخصيت صالح(ع)

سوره هود(11) آيات 69 تا 76

ترجمه آيات

بيان آيات

معناى جمله قالوا سلاما قال سلام كه سلام فرشتگان مامور عذاب قوم لوط(ع) به ابراهيم(ع) و جواب او را حكايت مىكند

احساس ترس ابراهيم(ع) از اينكه ميهمانان ناشناختهاش دست به سوى غذا نبردند

شرحى در مورد صفت تهور و بىباكى، و صفت جبن و ترسويى، و حد اعتدال بين اين دو جنبه افراط و تفريط و بيان عدم منافات انتساب ترس به ابراهيم(ع)، با عصمت آن حضرت

معناى ضحك همسر ابراهيم(ع)(فضحكت) و وجوهى كه در باره آن گفته شده است

وجه تسميه يعقوب شگفت زده شدن همسر ابراهيم(ع) از بشارت بچهدار شدن

مجادله و گفتگوى ابراهيم(ع) براى رفع عذاب از قوم لوط(ع)

بحث روايتى(رواياتى در تفسير آيات مربوط به فرشتگان وارد بر ابراهيم(ع)، بشرى و مجادله ابراهيم(ع))

روايتى در شان نزول آيات مربوط به قصه بشرى و مجادله ابراهيم(ع) و بيان ضعف آن

اشاره به اينكه خصوصيات روحى نيز همچون خصوصيات جسمى قابل توارث است

گفتارى در داستان بشرى و بررسى مفاد آيات مباركهاى كه در سور مختلفه در اين باره آمده است

سبب و علت مجادله ابراهيم(ع) با ملائكه

سوره هود(11) آيات 77 تا 83

ترجمه آيات

بيان آيات

مراد از بناتى و أطهر لكم در سخن لوط(ع) به قوم خود هؤلاء بناتي هن أطهر لكم

معناى جواب قوم لوط(ع) به او، كه گفتند تو مىدانى كه ما، در دختران تو حقى نداريم و وجوهى كه در مورد آن گفته شده است

توضيح اين كلام لوط(ع) كه بعد از مايوس شدن از انصراف قوم خود گفت لو أن لي بكم قوة أو آوي إلى ركن شديد و اقوال مختلف در اين باره

فرشتگان مامور عذاب، خود را معرفى كرده، به لوط(ع) مىگويند از آن سرزمين دور شود

عذاب و هلاك قوم لوط(ع) با زير و رو شدن زمين و بارش سنگ

تهديد همه ستمكاران به نزول عذابى همانند عذاب قوم لوط(ع) بر آنان

بحث روايتى(رواياتى در باره قوم لوط، فرشتگان ميهمان لوط و داستان هلاكت قوم او)

روايتى كه متضمن بيان كيفيت مخصوصى در مورد زير و رو شدن سرزمين قوم لوط(ع) است و بيان ضعف آن

سخن صاحب المنار در رد آنچه در باره كيفيت زير و رو كردن سرزمين قوم لوط(ع) توسط جبرئيل، نقل شده است

نقاط ضعف در سخن صاحب المنار

حجيت اخبار مربوط به مسائلى كه موضوع حكم و تكليف نيستند، تعبد پذير و قابل جعل شرعى نيست

گفتارى در چند فصل پيرامون داستان لوط و قوم او

1 - داستان لوط و قومش در قرآن

2 - عاقبت امر اين قوم

3 - شخصيت معنوى لوط(ع)

4 - داستان لوط و قومش در تورات

نقاط تفاوت بين داستان قوم لوط در تورات فعلى و آنچه در قرآن كريم آمده است

سوره هود(11) آيات 84 تا 95

ترجمه آيات

بيان آيات

مبعوث شدن شعيب(ع) به سوى قوم خود، و رساندن پيام خدا را پرستش كنيد و كم فروشى نكنيد!

بيان اهميت معاملات و مبادلات مالى در حيات اجتماعى انسان، و آثار سوء كم فروشى

سودهاى حاصل از كم فروشى و تضييع حقوق ديگران براى مؤمنين، خير بشمار نمىرود بلكه بهره خدايى و رزق حلال(بقية الله) براى مؤمنان بهتر است

استناد قوم شعيب(ع) به آزادى فكر و انديشه، سنن ملى و مالكيت شخصى، در رد دعوت آن حضرت

جواب شعيب(ع) به اتهامى كه قومش به او زدند كه تو مىخواهى آزادى ما را سلب كنى

توضيحى در مورد آزادى انسان و اينكه حيات اجتماعى انسان، آزادىهاى فردى را محدود مىكند

نشانه صدق مصلحان الهى اينست كه چيزى از پيش خود نمىگويند و خود را بدانچه مىگويند عمل مىكنند بنا بر اين سالب آزادى ديگران نيستند

گفتارى در معناى حريت انسان در عملش(آزادى تكوينى و تشريعى و بيان اينكه آزادى انسان متاثر مىشود از اسباب و علل، و حيات اجتماعى و مدنى)

هشدار شعيب(ع) به قوم خود، از رسيدن عذاب

قوم شعيب(ع) بعد از درماندن در مقابل منطق او، به او گفتند تو را ضعيف و بى ياور مىبينيم، و او را تهديد به قتل كردند!

بحث روايتى(رواياتى در ذيل آيات مربوط به شعيب(ع) و قوم او)

روايتى در باره توفيق الهى و توضيح مراد از آن

گفتارى در چند فصل در داستان شعيب(ع) و قوم او از نظر قرآن كريم

1 - شعيب(ع) سومين پيامبر عرب بود

2 - شخصيت معنوى شعيب(ع)

3 - نظر تورات در باره آن حضرت

سوره هود(11) آيات 96 تا 99

ترجمه آيات

بيان آيات

مراد از ارسال موسى(ع) با آيات و سلطان مبين

معناى جمله بئس الورد المورود كه فرعون، پيروان خود را بدان وارد مىكند

مراد از و أتبعوا في هذه لعنة و يوم القيامة بئس الرفد المرفود

ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٢

ترجمه تفسير الميزان‌

تأليف

طباطبايى، محمد حسين‌

تاريخ وفات مؤلف: ١٤٠٢ ق / ١٣٦٠ ش‌

موضوع: تفسير قرآن به قرآن‌

زبان: فارسى‌

تعداد جلد: ٢٠

ناشر: دفتر انتشارات اسلامي( وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم)

مكان چاپ: قم‌

سال چاپ: ١٣٧٤

نوبت چاپ: پنجم‌