عناوین الاحکام؛ ترجمه وشرح متن لمعه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٩ - عول و حكم آن

ترجمه:

بر زوج و زوجه فاضل فريضه را ردّ نمى‌كنند مگر آنكه هيچ وارثى غير از امام عليه السّلام وجود نداشته باشد.

و اقرب از نظر ما اين است كه اگر امام عليه السّلام حاضر باشند با زوجه ارث برده و فاضل از فريضه زوجه را به او نداده بلكه به امام عليه السّلام مى‌دهند.

عول و حكم آن‌

در فرائض عول‌ [١] نبوده بلكه نقص بر پدر و بنت و بنات متعدّد و خواهر واحد و خواهران متعدّد كه با ميّت پدر و مادرى يا پدرى تنها هستند وارد مى‌شود.

[١] كلمه « عول » بفتح عين و سكون واو در اصطلاح عبارت است از زائد بودن سهام مستحقين بر فرائض مثلا اگر از ميّت زوج و دو خواهر ابوينى مانده و ما ترك شش تومان باشد سهم زوج از آن نصف يعنى سه تومان بوده و نصيب اختين دو ثلث يعنى چهار تومان مى‌باشد و مجموع اين دو هفت تومان مى‌شود در حالى كه اصل ما ترك شش تومان بيشتر نيست پس سهام به مقدار يك تومان از فريضه اضافه شد در اينجا از نظر فقهاء شيعه به جميع ورثه نقص وارد نمى‌شود بلكه در مثال مذكور صرفا به اختين ضرر وارد مى‌شود بدين ترتيب كه اوّل فريضه زوج يعنى سه تومان را مى‌دهيم و هرچه باقى ماند را به اختين تسليم مى‌كنيم ولى عامّه ضرر را هم بر زوج و هم بر اختين وارد مى‌نمايند باين نحو كه به نسبت سهامشان به هر يك نقص وارد مى‌كنند و طريق نقص بر جميع آن است كه در مثال مزبور كه يك تومان ما ترك از فريضه كمتر دارد آن را به ما ترك افزوده و فرائض را از آن حساب مى‌كنند.

و به هر صورت همان طورى كه گفته شد سهام مستحقين هرگز از فرائض بيشتر نمى‌شود به نحوى كه نقص بر همه وارد گردد و آن در وقتى است كه زوج و زوجه با مستحقين در ارث مشترك باشند، بنابراين در حين فرض نقص از نظر اماميّه بر افرادى كه در ذيل ذكر مى‌شوند وارد مى‌گردد:

پدر، بنت، واحد، بنات متعدّد، خواهر واحد، خواهران متعدد مشروط به اينكه ابوينى يا تنها ابى باشند.