یکی از موارد اختلاف مهم میان عرفا و غیر عرفا ، خصوصا فقهاء ، نظریه‌ خاص عرفا درباره شریعت و طریقت و حقیقت است . عرفا و فقها متفق القول‌اند که شریعت ، یعنی مقررات و احکام اسلامی‌ مبنی بر یک سلسله حقایق و مصالح است . فقهاء معمولا این مصالح را به‌ اموری تفسیر می‌کنند که انسان را به سعادت ، یعنی حد اعلای ممکن استفاده‌ از مواهب مادی و معنوی می‌رساند . ولی عرفا معتقدند که همه راهها به خدا منتهی می‌شود و همه مصالح و حقایق از نوع شرائط و امکانات و وسائل و موجباتی است که انسان را به سوی خدا سوق می‌دهد . فقها همین قدر می‌گویند : در زیر پرده شریعت ( احکام و مقررات ) یک‌ سلسله مصالح نهفته است ، و آن مصالح به منزله علل و روح شریعت به شمار می‌روند . تنها وسیله نیل به آن مصالح عمل به شریعت است . اما عرفا معتقدند که مصالح و حقایقی که در تشریع احکام نهفته است از نوع منازل و مراحلی است که انسان را به مقام قرب الهی و وصول به حقیقت سوق می‌دهد . عرفا معتقدند که باطن شریعت " راه " است و آن را " طریقت ة می‌خوانند ، و پایان این راه " حقیقت " است یعنی توحید به معنی که قبلا به آن اشاره شد که پس از فناء عارف از خود و انانیت خود دست می‌دهد . این است که عارف به سه چیز معتقد