که امثال سعد بن ابی‌وقاص در سیاست و مسائل حاد اجتماعی زمان خود پیش‌ گرفتند ، اینها در یک مسأله فکری پیش گرفتند . از اینرو به اینها نیز " معتزله " گفته شد یعنی " بی طرفها " و بعد این نام برای اینها باقی‌ ماند . واصل در سال ٨٠ هجری متولد شده و در سال ١٣١ هجری درگذشته است . بحثهای او محدود بوده به مسأله نفی صفات ، اختیار ، منزلة بین المنزلتین‌ ، وعد و وعید ، و اظهار نظر درباره بعضی از اختلافات صحابه . پس از واصل ، نوبت به عمرو بن عبید رسید . عمرو برادر زن واصل است و نظریات واصل را توسعه داد و تکمیل کرد . پس از عمرو ، ابوالهذیل علاف و ابراهیم نظام ظهور کردند . ابوالهذیل و نظام هر دو از شخصیتهای بارز معتزله به شمار می‌آیند . کلام‌ ، وسیله این دو نفر رنگ فلسفی گرفت . ابوالهذیل کتب فلاسفه را مطالعه‌ می‌کرد و بر آنها رد می‌نوشت . نظام نظریات خاصی در طبیعیات آورد ، و هم‌ او بود که نظریه ذره‌ای بودن جسم را ابراز داشت . ابوالهذیل و نظام هر دو در قرن سوم هجری در گذشته‌اند . به احتمال قوی ، ابوالهذیل در سال ٢٣٥ و نظام در سال ٢٣١ در گذشته است . جاحظ ، ادیب و نویسنده معروف ، صاحب کتاب " البیان والتبیین " که‌ در قرن سوم هجری می‌زیسته است یکی دیگر از شخصیتهای بارز معتزله است . معتزله در دوره بنی امیه با دستگاه حکومت روابط خوبی نداشتند ، در اوایل بنی العباس حالت بی طرفی به خود گرفتند ولی در