طرف و اختیار و عدل از طرف دیگر دیده می‌شد .
بحث عدل ، بحث حسن و قبح ذاتی افعال را به میان آورد ، و این بحث به‌ نوبه خود بحث عقل و مستقلات عقلیه را به میان کشید ، و اینها همه بحث‌ " حکمت " یعنی غایت و غرض حکیمانه داشتن ذات باری را موجب شد [١] و کم کم بحث به توحید افعالی و سپس به توحید صفاتی کشیده شده که‌ بعدها در این باره توضیح خواهیم داد .
صف آرایی میان بحثهای کلامی بعدها خیلی توسعه و دامنه پیدا کرد ، به‌ بسیاری از مسائل فلسفی کشیده شد از قبیل بحث در جواهر و اعراض و ترکب‌ جسم از اجزاء لا یتجزی و مسأله " خلأ " و غیره . زیرا متکلمین طرح این‌ مسائل را به عنوان مقدمه‌ای برای مسائل مربوط به اصول دین خصوصا مسائل‌ مربوط به مبدأ و معاد لازم می‌شمردند .
از اینرو بسیاری از مسائل که در قلمرو فلسفه بود در قلمرو علم کلام هم‌ قرار گرفت . فلسفه و کلام مسائل مشترک زیادی دارند .
اگر کسی کتب کلام را - خصوصا کتب کلامیه‌ای که از قرن هفتم به بعد تألیف شده - مطالعه کند می‌بیند اکثر مسائل کلامی اسلامی همانها است که‌ فلاسفه - خصوصا فلاسفه اسلامی - در کتب خود طرح کرده‌اند .
فلسفه اسلامی و کلام اسلامی در یکدیگر زیاد تأثیر کرده‌اند . یکی از آن‌ تأثیرات این است که کلام برای فلسفه مسائل جدیدی جبرا مطرح ساخت و فلسفه نیز موجب شده دائره کلام وسعت

[١] رجوع شود به مقدمه کتاب " عدل الهی " تألیف مرتضی مطهری .