از جهم بن صفوان گرفتند و در مورد کفر و یا ایمان فاسق عقیده منزله بین‌ المنزلتین را اختراع کردند و به بحث وچون و چرا در برخی مسائل دیگر پرداختند و به این ترتیب کلام اسلامی پایه گذاری شد . آری این است نوع تفسیر و توجیه پیدایش بحثهای عقلی دینی اسلامی از نظر مستشرقان و اسلامشناسان غربی و شرقی . این گروه ، عمدا یا سهوا بحثهای استدلالی و عقلی عمیقی را که اولین بار وسیله امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام طرح شده فراموش می‌کنند . حقیقت این است که طرح بحثهای عقلی عمیق در معارف اسلامی اولین بار وسیله علی علیه‌السلام در خطب و دعوات و مذاکرات آن حضرت مطرح شد . او بود که اولین بار درباره ذات و صفات باری و درباره حدوث و قدوم ، بساطت و ترکب ، وحدت و کثرت و غیر اینها بحثهای عمیقی را طرح کرد که‌ در نهج البلاغه و روایات مستند شیعه مذکور است . آن بحثها رنگ و بوی و روحی دارد که با روشهای کلامی معتزلی و اشعری و حتی کلامهای برخی علمای‌ شیعی که تحت تأثیر کلامهای عصر خود بوده‌اند کلاملا متفاوت است . ما در کتاب " سیری در نهج البلاغه " و همچنین در مقدمه جلد پنجم ة اصول فلسفه و روش رئالیسم " در این باره بحث کرده‌ایم . مورخان اهل تسنن اعتراف دارند که عقل شیعی از قدیم الایام عقلی فلسفی‌ بوده است ، یعنی طرز تفکر شیعی از قدیم ، استدلالی و تعقلی بوده است . تعقل و تفکر شیعی نه تنها با تفکر حنبلی که از