آشنایی با علوم اسلامی 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٦
آسمان پر ستارهای که بالای سر ما قرار دارد و دیگر وجدانی که در درون ما
جای دارد " .
گویند همین جمله بر لوح قبر او حک شده است .
مرحله دوم ، مربوط به رفتار انسان است . انسان میتواند از فرمانهای
مشروط ضمیرش اطاعت کند و در حقیقت از تمایلات و غرائز خود پیروی نماید
و میتواند از ضمیر اخلاقی خود که ماوراء میلها است اطاعت نماید که در
این صورت ، رفتارش اخلاقی خواهد بود .
ه . از کجا بفهمیم که فرمانی که از ضمیر خود دریافت میداریم یک فرمان
مطلق است نه مشروط . به عبارت دیگر معیار اینکه فرمانی که به ما رسیده
الهام وجدان اخلاقی است یا ناشی از تمایلات است چیست ؟
کانت معیارهایی بیان میکند : یکی اینکه : نظر به اینکه کار اخلاقی با
کار مصلحت آمیز دو تا است ، فرمان اخلاقی ، کلی و عمومی است . کانت
مدعی است که فرمان وجدان این است که :
" بنابر قاعدهای رفتار کن که به موجب آن در همان حال بتوانی بخواهی
که آن قاعده یک قانون کلی باشد " [١] .
پس هر فرمانی که از ضمیر درباره امری یافتی ، بیندیش و بین آیا
میخواهی این کار و این راه یک قاعده عمومی باشد ، میان خود و دیگران در
این جهت فرق نمیگذار ی ، پس آن یک دستور اخلاقی است . اما اگر دیدی آن
را فقط برای خود میخواهی و
[١] کلیات فلسفه ، تألیف پاپکین و استرول ، ترجمه آقای دکتر مجتبوی .