ظاهرا اولین مسأله‌ای که در میان مسلمین مورد بحث و قیل و قال ولم و لا نسلم واقع شد مسأله " جبر و اختیار " بود ، واین بسیار طبیعی بود ، زیرا اولا این مسأله چون با سرنوشت انسانها مربوط است مورد علاقه هر انسان بالغ الفکری است . شاید جامعه‌ای یافت نگردد که مردمش به مرحله‌ بلوغ فکری رسیده باشند و این مسأله در آن جامعه طرح نشده باشد . ثانیا قرآن مجید آیات زیادی در این زمینه دارد که محرک اندیشه‌ها در این مسأله‌ اساسی می‌گردد [١] .
علیهذا دلیلی ندارد که ما در جستجوی منشأ دیگری برای طرح این مسأله در جهان اسلامی بشویم . مستشرقین ، معمولا برای اینکه اصالت علوم و معارف‌ اسلامی را نفی کنند ، کوشش دارند به هر نحو هست برای همه علومی که در میان مسلمین پدید آمده ریشه‌ای از خارج از دنیای اسلام ، خصوصا از دنیای‌ مسیحیت بیابند . از اینرو کوشش دارند به هر نحو هست ریشه اصلی علم کلام‌ را از خارج بدانند همچنانکه نظیر این کار را در مورد علم نحو ، عروض ( و شاید معانی ، بیان و بدیع ) و عرفان اسلامی کرده‌اند .
بحث جبر و اختیار که ضمنا بحث قضا و قدر هم هست ، یعنی از آن جهت‌ که به انسان مربوط است " جبر و اختیار " است و از آن جهت که به خدا مربوط است " قضا و قدر " است ، خود بحث عدل را به میان آورد ، زیرا رابطه‌ای آشکار میان جبر و ظلم از یک

[١] رجوع شود به کتاب " انسان و سرنوشت " تألیف مرتضی مطهری .