بدیهی است که همه این مسائل ، همزمان و به وسیله یک فرد طرح نشده‌اند ، تدریجا و به وسیله افراد گوناگون پدید آمده و موجب توسعه علم کلام‌ گردیده‌اند .
در میان مسائل نامبرده ، ظاهرا قدیمترین آنها مسأله جبر و اختیار است‌ که البته معتزله طرفدار اختیار بودند . و مسائل جبر و اختیار مسأله‌ای‌ است که در قرآن طرح شده است ، یعنی قرآن این مطالب را به گونه‌ای طرح‌ کرده است که اندیشه‌ها را بر می‌انگیزد .
زیرا از طرفی در برخی آیات تصریح شده که انسان مختار و آزاد است و هیچ گونه جبری در کار نیست ، و از طرف دیگر در برخی آیات تصریح شده‌ است که همه چیز به مشیت و اراده خدا است .
اینجا این توهم پدید آمده است که این دو تیپ آیات باهم منافی است .
لهذا بعضی آیات اختیار را تأویل کردند و قائل به جبر شدند ، و بعضی‌ آیات مشیت و اراده ( قضا و قدر ) را تأویل کردند و قائل به اختیار شدند . و البته گروه سومی هم هستند که هیچگونه تناقض و تنافیی میان این دو دسته آیات نمی‌بینند [١] . به علاوه در کلمات علی علیه‌السلام بحث جبر و اختیار زیاد مطرح شده است . علیهذا طرح بحث جبر و اختیار مقارن است با خود اسلام . اما گروه بندی مسلمین و صف آرایی آنها در مقابل یکدیگر و منقسم شدن

[١] در کتاب " انسان و سرنوشت " به تفصیل در این موضوع بحث‌ کرده‌ایم .