جامی مرید طریقتی بهاء الدین نقشبند مؤسس طریقه نقشبندیه است ، ولی‌ همچنانکه محمد لاهیجی با اینکه مرید طریقتی سید محمد نوربخش بوده است ، شخصیت فرهنگی تاریخیش بیش از او است جامی نیز با اینکه از اتباع بهاء الدین نقشبند شمرده می‌شود ، شخصیت فرهنگی و تاریخیش به درجاتی بیش از بهاء الدین نقشبند است . لهذا ما که در این تاریخچه مختصری نظر به جنبه‌ فرهنگی عرفان داریم نه جنبه طریقتی آن ، محمد لاهیجی و عبدالرحمن جامی را اختصاص به ذکر دادیم . جامی در سال ٨٩٨ در ٨١ سالگی درگذشته است . این بود تاریخچه مختصر عرفان از آغاز تا پایان قرن نهم . از این به بعد ، به نظر ما عرفان شکل و وضع دیگری پیدا می‌کند . تا این تاریخ شخصیتهای‌ علمی و فرهنگی عرفانی همه جزء سلاسل رسمی تصوفند ، و اقطاب صوفیه‌ شخصیتهای بزرگ فرهنگی عرفان محسوب می‌شوند و آثار بزرگ عرفانی از آنها است . از این به بعد شکل و وضع دیگری پیدا می‌شود . اولا دیگر اقطاب متصوفه همه یا غالبا آن برجستگی علمی و فرهنگی که‌ پیشینیان داشته‌اند ندارند . شاید بشود گفت که تصوف رسمی از این به بعد بیشتر غرق آداب و ظواهر و احیانا بدعتهائی که ایجاد کرده است می‌شود . ثانیا عده‌ای که داخل در هیچیک از سلاسل تصوف نیستند ، در عرفان نظری‌ محی الدینی متخصص می‌شوند که در میان متصوفه رسمی نظیر آنها پیدا نمی‌شود.