شيطان و نفس دو دشمن خطرناك درونى‌اند كه با فرماندهى شيطان و فرمانبرى نفس و يارى قواى نفسانى عليه عقل و قواى رحمانى شورش كرده و در صورت توان مملكت وجود انسان را مسخّر مى‌نمايند و حيوانيت انسان را تشديد مى‌كنند و او را به حدى از پستى و رذالت مى‌رسانند كه هيچ حيوانى نرسيده است. از آنجا اين دو دشمن، «دشمن‌ترين دشمنان» نام گرفته‌اند كه خانگى بوده، از راه‌هاى ناديدنى حمله مى‌نمايند، شب و روز و وقت و بى وقت را نمى‌شناسند و راه‌هاى نفوذ و تسلط را به خوبى واقفند، جهاد و مبارزه با آن دو نيز «جهاد اكبر» خوانده شده است. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«اعْدى‌ عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتى‌ بَيْنَ جَنْبَيْكَ» «١» دشمن‌ترين دشمن تو، نفس تو است كه تمام وجودت را فراگرفته است.
امام على عليه السلام فرمود:
«لا عَدُوَّ يُحارِبُهُ اعْدى‌ مِنْ ابْليسَ» «٢» انسان با دشمنى كينه‌توزتر از شيطان نمى‌جنگد.
مبارزه با نفس و شيطان مبارزه‌اى مستمر و دائمى است و تا آخرين لحظه عمر دوام دارد؛ در حالى كه مبارزه‌هاى ديگر مقطعى است و با شكست يا تسليم كامل دشمن پايان مى‌پذيرد. رسول خدا صلى الله عليه و آله به مجاهدانى كه از ميدان جهاد اصغر باز مى‌گشتند، فرمود:
آفرين بر قومى كه جهاد اصغر را تمام كردند ولى جهاد اكبر همچنان بر عهده آنان باقى است. «٣» آنان از همان زمان كه خود را شناختند، به ميدان مبارزه با نفس و شيطان قدم گذاردند و رفتن آنان به ميدان جهاد فى سبيل‌الله و استقامت آنان علامت پيروزى مقطعى آنان در جهاد اكبر بود. با شكست دشمن بيرونى، جهاد اصغر تمام شد ولى دشمن درونى‌