ترور و دفاع مشروع - برجی، یعقوبعلی - الصفحة ٦٨ - ١-٤ تجاوز

همين حديث با سندى ديگر در تهذيب نقل شده. مرحوم مجلسى در مرآة العقول و ملاذ الاخيار سند هر دو روايت را صحيح دانسته است. در اين حديث هم از واژه «دهم» استفاده شده و هم از كلمه «خاف» بعضى از فقيهان از تعبير اول حديث (دهم) بهره جسته و بعضى ديگر از تعبير دوم (خاف) لذا در عبارت علما هم كلمه «دهم» و هم كلمه «خاف» بكار رفته است.

ب. امكان تجاوز:

يكى ديگر از ضوابط و شرايط مربوط به دفع تجاوز، اصل امكان تجاوز است. فقيهان مبحث امكان تجاوز را در دفاع فردى مطرح كرده‌اند ليكن همان ملاك در دفاع سرزمينى نيز وجود دارد و مى‌تواند متناسب با اصل مبحث دفاع سرزمينى جزو شرايط دفاع لحاظ شود. بنابراين اگر كشورى يا كسى كه قصد تجاوز را دارد به گونه‌اى است كه امكان عمل به قصد خود را ندارد، يا به دليل مانع و حائلى كه بين متجاوز و انسان قرار دارد يا به خاطر ضعف متجاوز؛ در اين صورت انسان نمى‌تواند به عنوان دفاع بر آن شخص صدمه‌اى وارد سازد و يا زيانى برساند. اين مسأله از قديم در فقه شيعه مطرح بوده است. شيخ طوسى نوشته است:

اگر متجاوز از پشت مانع يا رود يا ديوار يا دژ قصد تجاوز به كسى را داشته باشد به گونه‌اى كه عقلاً امكان تجاوز وجود نداشته باشد، وى حق ندارد دفاع كند. [١]

سيد عبدالاعلى سبزوارى اين گونه استدلال كرده:

١. اينكه جايز نيست زيان برساند براى آن است كه با فرض عدم تمكن متجاوز از تجاوز موضوع دفاع محقق نمى‌شود.

٢. اما اينكه با فرض زيان رساندن ضامن است، به دليل عمومات ادلّه ضمان است. اين عمومات در صورت وقوع تجاوز تخصيص خورده ولى در فرض بحث عمومات محفوظ هستند. [٢]

ج. فعلى بودن تجاوز:

يكى ديگر از ضوابط و شرايط مربوط به دفع تجاوز، فعلى بودن تجاوز است، فعلى بودن تجاوز را فقيهان در مبحث دفاع فردى عنوان كرده‌اند و مثال‌هايى هم كه زده‌اند مربوط به دفاع فردى است بر اساس اين شرط اگر حمله متجاوز تمام شده و خطر دفع گشته مجوزى