در جنگ احد رسول خدا پرسيد چه كسى از عمويم حمزه خبر دارد؟ . . . حارث ابن صمت و امام على وقتى بدن حمزه را قطعه قطعه ديدند راضى نشدند برگردند و اين خبر ناگوار را به رسول خدا بدهند. در اينجا بود كه رسول خدا خودش بالاى سر حمزه آمد و چون پيكر قطعه قطعه وى را ديد گريست و فرمود: هرگز تا كنون جايى بدتر از اينجا نايستاده بودم. اگر بر قريش دست يابم هفتاد تن از آنان را خواهم كشت! در اين هنگام جبرئيل آيه فوق را نازل كرد كه: «اگر عقوبت كرديد همان گونه كه مورد عقوبت قرار گرفته‌ايد متجاوز را عقوبت كنيد و اگر صبر كنيد براى شكيبايان بهتر است» پيامبر خدا (ص) فرمود: صبر مى‌كنم. [١]

شأن نزول نشان مى‌دهد كه آيه مورد بحث مربوط به جنگ و دفاع سازمان‌يافته است.

٣. وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ‌يَنتَصِرُونَ*وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ*وَلَمَنِ انتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولٰئِكَ مَا عَلَيْهِم مِن سَبِيلٍ. (شورى:٣٩-٤١)

و كسانى كه چون به آنان تعدى رسد، يارى مى‌جويند [و به انتقام برمى‌خيزند]و جزاى هر بدى، بدى همانند آن است. پس هر كه عفو و نيكوكارى پيشه كند پاداش او بر خداوند است، به راستى او ستمگران را دوست ندارد و هر كس بعد از ستمى كه ديده است، يارى جويد [انتقام گيرد]اينانند كه بر آنان ايرادى نيست.

منظور آيه آن است كه در هر حال، مؤمنان در برابر ظلم مقاومت مى‌كنند و زير بار ستم نمى‌روند حال يا با كمك گرفتن از ديگران در برابر متجاوز دفاع مى‌كند و يا افراد به منظور دفاع در برابر متجاوز با هم متحد و هماهنگ مى‌شوند.

بى‌ترديد جمله «جزأ سيئة سيئه مثلها» اطلاق دارد و شامل هر نوع دفاع مى‌شود دفاع فردى و دفاع سازمان يافته (جهاد دفاعى) بلكه آيات قبل و بعد اين جمله بر جهاد دفاعى تأكيد بيشترى دارد و آن را روشن‌تر و بارزتر مطرح ساخته‌اند.

بنابر اين آيه نخست، اصل حق دفاع و مقابله را به انسان مورد تجاوز مى‌دهد تا از خود دفاع كند و از دشمن انتقام بگيرد و حتى در اين كار از ديگران هم كمك بگيرد و يا افراد در مقابل دشمن متجاوز، متحد بشوند.

[١] . تفسير نور الثقلين، ج ٣، ص ٩٥.