ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ١٢ - يهوديان و گسترش بابى گرى و بهايى گرى

يهوديان و گسترش بابى‌گرى و بهايى‌گرى‌

عبدالله شهبازى‌

پديده «يهوديان مخفى» (انوسى‌ها) و نقش ايشان در پيدايش و گسترش بابى‌گرى و بهايى‌گرى عامل مهمى در تحولات معاصر ايران است و بايد به دور از هرگونه افراط و تفريط، مورد شناسايى مستند و علمى قرار گيرد. طبق بررسى نگارنده، گسترش سريع بابى‌گرى و بهايى‌گرى و به ويژه نفوذ منسجم و عميق ايشان در ساختار حكومتى قاجار، از دوران مظفرالدين شاه، بدون شناخت اين پيوند غيرقابل توضيح است.

در بررسى تاريخ پيدايش و گسترش بابى‌گرى در ايران، نمونه‌هاى فراوانى از گروش يهوديان جديدالاسلام به اين فرقه مشاهده مى‌شود كه به رواج دهندگان اوّليه بابى‌گرى و عناصر مؤثر در رشد و گسترش آن بدل شدند. مى‌دانيم كه بابى‌گرى را يك يهودى جديدالاسلام ساكن رشت، به نام «ميرزا ابراهيم جديد»، به سياهكل وارد كرد.[١] و نيز مى‌دانيم اوّلين كسانى كه در خراسان بابى شدند يهوديان جديدالاسلام مشهد بودند.[٢] معروف‌ترين ايشان ملا عبدالخالق يزدى است كه ابتدا در يزد اقامت داشت. او از علماى دين يهود بود و پس از مسلمان شدن در زمره اصحاب مقرب شيخ احمد احسايى جاى گرفت و احسايى هفت سال در خانه وى سكونت داشت. ملا عبدالخالق يزدى سپس به مشهد مهاجرت كرد، در صحن حضرت رضا (ع) نماز جماعت و بساط منبر و وعظ برقرار نمود و به نوشته مهدى بامداد به يكى از «علماى طراز اوّل مشهد» بدل شد.[٣] گوبينو مى‌نويسد:

« [ملا عبدالخالق يزدى‌] از شاگردان شيخ احمد احسايى بود ... و از حيث مقام علمى و فضايل شهرت زيادى داشت و در انظار عامه احترام و اعتبارى پيدا كرده بود».[٤]

يهوديان مشهدى كه تعداد ايشان در سال ١٨٣١ حدود دوهزار نفر گزارش شده، در سال ١٨٣٩ م. اندكى پس از استقرار كمپانى ساسون در بوشهر و بمبئى، پنج سال پيش از آغاز دعوت على محمد باب، به طور دسته جمعى‌