زمان و آيت‌الله بروجردى، صلوات. ايشان با عصبانيت فرمودند: چرا اين فرد، اسم مرا در كنار اسم امام زمان آورده است؟ يا در موردى ديگر پادشاه عربستان به ايران آمد و براى آيت‌الله بروجردى هدايايى فرستاد كه البته ايشان جز قرآن و مقدارى از پرده كعبه، مابقى را رد كردند و در ضمن درخواست ملاقات با ايشان را داشت كه آيت‌الله العظمى پاسخ رد دادند و درباره علت اين امر مى‌فرمودند: «اگر اين شخص بيايد قم و به زيارت حضرت معصومه (س) نرود، توهين به آن حضرت خواهد بود و من چنين امرى را به هيچ وجه تحمل نمى‌كنم».[١]

آيت‌الله العظمى بروجردى گذشته از كارهاى علمى و تحقيقى، افق كارى وسيعى در مسائل و مشاكل جهان اسلام و شئون اجتماعى مسلمانان داشتند و طلاب جوان را به تأليف و ترجمه كتاب‌هاى سودمند تشويق و به فراگيرى زبان‌هاى ديگر به منظور تبليغ در كشورهاى غيراسلامى ترغيب مى‌نمودند. ايشان نمايندگان بسيارى را به مناطق مختلف دنيا اعزام داشتند. يكى از مهم‌ترين كارهاى ايشان در اين زمينه اعزام شيخ محمدتقى قمى به دانشگاه الازهر مصر بود كه از مهم‌ترين مراكز علمى مذهبى اهل‌سنت محسوب مى‌شود. تأسيس «دارالتقريب بين مذاهب» در آن كشور، براى معرفى مذهب شيعه به ديگران و مطرح ساختن انديشه‌هاى بلند علماى شيعه به دانشجويان علوم دينى ساير كشورها از ديگر اقدامات ارزشمند اين مرجع عاليقدر است. همين امر باعث شد، شيخ محمد شلتوت رئيس دانشگاه الازهر فتوايى مبنى بر صحّت پيروى از شيعه صادر نمايد. از آن پس كتاب‌هايى از آثار شيعه در مصر انتشار يافت و بعضى از نويسندگان معروف و دانشوران منصف اهل‌سنت روش معتدلى در پيش گرفتند.

از جمله خدمات مرحوم بروجردى تلاش در جهت احياى آثار مهمّ گذشتگان و نشر ذخاير گرانبهاى علماى قديم است. ايشان در جهت تكميل و جبران نواقص كتاب بسيار مهم «وسايل الشيعه» كه ساليان سال محور استنباط احكام شرعى مى‌باشد، طرح جامعى را ارائه كردند كه با تلاش‌هاى بعضى از شاگردان فاضل ايشان به تأليف اثر جاودانه‌اى به نام «جامع الاحاديث الشيعه» منجر گرديد. جلد اوّل اين كتاب در زمان حيات پر بركت ايشان منتشر شد و مجلدات بعدى نيز طى چند سال متوالى انتشار يافته و بعضى از آنها نيز در دست اقدام است.

پژوهش و تحقيق در احوال راويان حديث و شناخت طبقات و تعداد روايات از كارهاى ديگر علمى آيت‌الله بروجردى است كه طى ساليان متمادى به آن پرداخته بود و نتيجه اين زحمات، چند اثر رجالى است كه براى فقها و صاحب‌نظران بسيار سودمند است.

ايشان باقيات صالحات بسيارى بر جاى نهاده‌اند كه به طور خلاصه مى‌توان اين موارد را نام برد: مسجد اعظم قم و كتابخانه آن، مدرسه علميه در نجف اشرف، حسينيه و حمام سامرا، مسجد بزرگ امام على (ع) در هامبورگ آلمان و بالاخره بازسازى و مرمت چندين مدرسه، مسجد و كتابخانه در شهرهاى ايران و كشورهاى مختلف و همچنين بيمارستان كنونى قم.

آيت‌الله بروجردى (ره) سياست صحيح را از اسلام ناب هرگز جدا نمى‌دانستند و مسائل سياسى را با فكرى باز و پويا دنبال مى‌كردند. تلاش‌هاى سياسى آن فقيه عالى مقام در زمينه‌سازى انقلاب اسلامى نيز مؤثر واقع گرديد. مبارزات امام خمينى (ره) در پرتو اين شخصيت حوزه بود كه به ثمر نشست.

حضرت امام خمينى (ره) براى آوردن آيت‌الله بروجردى به قم تلاش بسيار كردند. امام خمينى (ره) درس ايشان را بسيار سازنده مى‌دانستند و درس و محفل ايشان را با مجالس و محافل عالمان و بزرگان صدر اسلام، مانند شيخ مفيد و شيخ طوسى مقايسه مى‌كردند. آقاى بروجردى نيز به حضرت امام (ره) توجه وافر داشتند. در ذهن آيت‌الله بروجردى چنين القا شده بود، كه مردم بر عهد و ايمانشان محكم نيستند و كارى از پيش نمى‌رود. آقاى بروجردى استوارى مذهب شيعه را بر پايه ولايت مطلقه فقيه مى‌دانستند و همواره در طرح مباحث اجتماعى اسلام اعتراض خود را به وضع غيراسلامى حاكم بر جامعه نشان مى‌دادند.

سرانجام روح اين عالم ربانى صبح روز پنجشبه دهم فروردين ماه ١٣٤٠، مطابق با دوازدهم شوال ١٣٨٠ ق. به اجداد طاهرينش پيوست. روحش شاد.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. ر. ك: زندگانى زعيم بزرگ عالم تشيع علامه عالى‌قدر حضرت آيت‌الله بروجردى (ره).

[٢]. ر. ك: الگوى زعامت.

[٣]. ر. ك: چشم و چراغ مرجعيت.

(٤). ر. ك: شكوه فقاهت.