«جنگ سرد» به دوران تاريخى اطلاق مى‌شود كه از اواسط دهه ١٩٤٠ م. با پايان جنگ دوم جهانى، آغاز شد و تا سال ١٩٩١ و فروپاشى اتحاد جماهير شوروى، يعنى حدود ٤٥ سال، دوام آورد.

شاخص اين دوران، رقابت و نبرد آشكار و پنهان سياسى، اقتصادى، تسليحاتى، اطلاعاتى و فرهنگى بلوك غرب، به رهبرى ايالات متحده آمريكا، و بلوك شرق، به رهبرى اتحاد شوروى، بود. اين نبرد در تمامى دوران طولانى فوق سايه سنگين و سياه خود را بر فضاى بين‌المللى گسترد و سرنوشت بشريت را رقم زد. در اين دوران، روشنفكران نيز به دو جبهه اصلى كمونيست و ضد كمونيست تقسيم شدند و اگر مواضع روشنفكران مستقل و ميانه‌رو با نگرش يكى از اين دو جبهه اصلى روشنفكرى تعارض مى‌يافت به وابستگى به جبهه ديگر متهم مى‌شد. فضاى قطب‌بندى شده‌اى بود كه لمس آن براى نسل جديد دشوار است. طبعاً، سرويسهاى اطلاعاتى هر دو بلوك، شرق و غرب، نيز، در اين حوزه روشنفكرى فعال بودند.

در سالهاى اخير، با فروپاشى اتحاد شوروى و پايان يافتن جنگ سرد، توجه به نقش سرويسهاى اطلاعاتى، به‌ويژه آژانس مركزى اطلاعات آمريكا (سيا)، در حوزه‌هاى روشنفكرى در دوران فوق افزايش چشمگيرى يافته است. پژوهشهايى كه در اين زمينه صورت گرفته، ثابت مى‌كند كه در دوران جنگ سرد در عرصه‌هاى روشنفكرى نيز، مانند ساير عرصه‌ها، اين نبرد به شدت جريان داشت. اين پديده‌اى است كه «جنگ سرد فرهنگى» نام گرفته است. اينك، در غرب، نسلى پرشور و دقيق از محققان پديد آمده‌اند كه، بر پايه اسناد علنى شده سيا، گروهى از برجسته‌ترين نظريه‌پردازان و مبلغان ليبرال دمكراسى را به همكارى با سيا و اينتليجنس سرويس بريتانيا متهم مى‌كنند. اين جنجالى است كه برخى مطبوعات آن را «بحران روشنفكرى ليبرال پس از جنگ سرد» ناميده‌اند.

جنجال كتاب خانم ساندرس‌

مهم‌ترين اين تحقيقات، كتاب خانم «فرانسس ساندرس»، پژوهشگر و روزنامه‌نگار انگليسى است كه چاپ اول آن در سال ١٩٩٩ در لندن منتشر شد و غوغايى به‌پا كرد. چاپهاى بعدى اين كتاب با عنوان: جنگ سرد فرهنگى: سيا و جهان هنر و ادب.

«ويلارد منس»، منتقد، كتاب خانم ساندرس را «يكى از حيرت‌آورترين و افشاگرترين» كتابهايى خوانده كه تا كنون درباره سرويس اطلاعاتى ايالات متحده منتشر شده است. خانم ساندرس نشان مى‌دهد كه «كورد مه‌ير»، رئيس بخش عمليات بين‌المللى سيا، و دوست او، «آرتور شلزينگر» (پسر)، طبق طرحى كه «ملوين لاسكى» ارائه داد. حركتى را آغاز كردند كه به ايجاد شبكه فرهنگى غول‌آسايى در سراسر جهان انجاميد. خانم ساندرس اين شبكه را «ناتوى فرهنگى» مى‌نامد. بودجه اين عمليات در سال ١٩٥٠، يعنى در زمان دولت ترومن، ٣٤ ميليون دلار بود. سيا در چارچوب عمليات جنگ سرد فرهنگى شبكه مطبوعاتى جهان‌شمولى ايجاد كرد كه از ايالات متحده تا لندن و اوگاندا و خاورميانه و آمريكاى لاتين گسترش داشت، و در تمام اين دوران مطبوعات روشنفكرى متنفذى مانند پارتيزان ريويو، كنيان ريويو، نيوليدر، انكاونتر، درمونات، پرووه، تمپو پرزنته، كوادرانت و ... از سيا كمكهاى مالى مستقيم يا غير مستقيم دريافت مى‌كردند.

وزارت فرهنگ بلوك غرب‌

به تعبير خانم ساندرس، سيا در مقام «وزارت فرهنگ بلوك غرب» عمل مى‌كرد. مثلًا از «جكسون پولاك» و نقاشى «آبستره» به شدت حمايت مى‌كرد با اين هدف كه، در عرصه هنر، رئاليسم سوسياليستى را شكست دهد.

در هاليوود، مأموران سيا كارگردانان را ترغيب مى‌كردند