ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٥ - پ نسّاجى و پارچه بافى
قطر پايههاى سنگى ساختمان را كمتر از چهار متر قرار نمىدادند. ٢
اين موضوع حكايت از توانمندىهاى فنّى و مهندسى معماران وقت دارد.
در توصيف شهر «قرطبه»، سيّاحان و جهانگردان مطالب متنوّعى مطرح نمودند، از جمله جان دراپر در توصيف شهرسازى و زيباسازى شهر قرطبه پايتخت اندلس مىنويسد:
هفتصد سال بعد از اين تاريخ؛ يعنى بعد از شكوه اندلس حتّى يك چراغ در راههاى عمومى «لندن» و «پاريس» وجود نداشت و قرنها بعد از آن تاريخ، افراد پياده در شهرهاى لندن و پاريس تا «قوزك» پا در گل فرو مىرفتند. ٣
تأليفات در زمينه كشاورزى
در نهضت ترجمه، تعداد رسالاتى از ديوكريتوس، ارسطو و ... در زمينه كشاورزى به عربى ترجمه شد. نخستين تأليفات كشاورزى جهان اسلام توسط يوحنّا بن ماسويه، حنين بن اسحاق و جابر بن حيّان صورت گرفت. در اوايل قرن چهارم هجرى كتاب «الفلاحه النبظيه» توسط ابن وحشيه تأليف شد.
در قرن چهارم و پنجم رسالات زيادى توسط علما و دانشمندان اندلس تأليف شد.
به طور كلّى توجّه و عنايت امويان اندلس به كشاورزى آن چنان زياد بود كه تقويم خاصّى براى آن ترتيب داده بودند و به تقويم قرطبى معروف شد. اين تقويم، طريقه و موسم كشت گياهان مختلف را شرح داده بود. به نظر برخى از محقّقان، ملّتهاى ديگر نيز تقويم زراعى را به تقليد از امويان اندلس فراهم كردند. ٥ موضوعى كه در دنياى امروز با عنوان سال زراعى از آن ياد مىشود.
مسلمانان اسپانيا علاوه بر تجارب شخصى خويش در باب كشاورزى مانند ساير علوم از تجربيات علمى و عملى چند صدساله مالك شرقى بهره فراوانى بردند. آنها فن و روش آبيارى مرسوم در سرزمينهاى شرقى را در سيستم آبيارى خود به كار گرفتند. حفر قنوات، ايجاد ناعور و استفاده از دولاب از جمله روشهاى معمول در «مصر» و «شام» و «ايران» براى بيرون آوردن آبهاى نهفته در زير زمين بود كه مورد استفاده مسلمانان اندلس در آبيارى زمينهاى كشاورزى و مصارف شهرى قرارگرفت. ٦
استفاده از روشهاى فوق، زمانى بود كه كشاورزى در اندلس قبل از ورود مسلمانان به آن ناحيه به صورت ابتدايى و ديمى انجام مىگرفت. نظام حاكم بر زراعت آن سرزمين هم، نظام فئودالى بود و كشاورز كمتر از دسترنج خود استفاده مىكرد.
امّا با آمدن مسلمانان، سيستم فئودالى كه خاصّ جوامع غربى بود، برداشته شد و شيوه زميندارى شرقى رايج شد و در زمينه كشت گياهان و آبيارى زمينها تغيير و تحوّل عميقى صورت گرفت.
مهار آبها و سدسازى
سدسازى كه از جمله روشهاى تهيه آب براى مصارف خانگى و كشاورزى در ممالك شرقى بود، به وسيله مسلمانان اسپانيا در شبه جزيره ايبريا اقتباس شد.
بهترين سندى كه مىتوان در مورد تأثير روشهاى آبيارى مسلمانان مشرق زمين در نوع آبيارى اسپانيا ارائه داد، تعداد زيادى از لغات اسپانيايى در فنّ آبيارى است كه مشتق از زبان عربى است. ٧
صنايع
قبل از ورود مسلمانان به اسپانيا تا دوره امويان اندلس، اين كشور از رشد چندانى برخوردار نبود. تثبيت حكومت امويان اندلس و حمايت آنها از صنعتگران و هنرمندان مسلمان از يك سو و داد و ستد مردم آن كشور با مسلمانان شمال آفريقا از سوى ديگر، تحوّلى عظيم در صنعت اندلس ايجاد كرد و باعث شكوفايى اقتصاد آنجا شد؛ به نحوى كه اثرات آن از مرز اسپانيا گذشت و به ديگر مناطق اروپا راه يافت.
در اينجا برخى صنايع مسلمان اندلس را معرفى مىنماييم.
الف: صنعت شيشه:
در اكثر شهرهاى اندلس شيشه توليد مىشد، امّا اين صنعت درشهر «بالغه» به مراتب از رشد بيشترى برخوردار بود، از دانشمندان معروف آن عصر عبّاس بن فرناس بود كه اختراعات بسيار زيادى را به ويژه در زمينه شيشه سازى به وى نسبت مىدهند. مىگويند وى نخستين كسى بود كه ساخت شيشه را از سنگ اختراع كرد. ٨
ب: سفال گرى و كاشىكارى:
از ديگر صنايع كه در اندلس اسلامى رايج بود صنعت سفالگرى و كاشىكارى است. اين صنعت در اسپانياى اسلامى از چنان اهمّيتى برخوردار بود كه توجّه ابن بطوطه را به خود جلب كرد.
ابن بطوطه كه قرن هشتم هجرى مصادف با چهاردهم ميلادى صنايع مسلمانان اندلس را ديده است، مىگويد: درشهر مالقه ظرفهاى چينى، مذهب «زرنگارى» بسيار عالى مىسازند و آنها را به كشورهاى دور دست صادر مىنمايند. ٩
پ. نسّاجى و پارچهبافى:
مسلمانان اندلس در امر صنعت نسّاجى و پارچهبافى به پيشرفتهاى زيادى نائل آمدند، به طورى كه فيليپ حتّى به ستايش و تمجيد آنها در صنعت نسّاجى مىپردازد و مىگويد:
مسلمان اندلس در قرون وسطا علمداران صنعت پارچه و حرير جهان به شمار مىآمدند. ١٠
دو مسئله عمده، سبب رونق نسّاجى و پارچهبافى در اندلس شد: ١. بالا رفتن رفاه و آسايش عمومى مردم اندلس؛ ٢. گسترش تجارت و بازرگانى اين كشور با اقصانقاط عالم، اين دو موضوع باعث گرديد تا كميّت و كيفيّت محصولات نسّاجى پيشرفت كند.