پر مدّعايى چون خوارج كه حتّى على (ع) را نيز به مسلمانى قبول نداشتند، سخن مى‌گفت. در مقابل اين سبك سران كه همه را به بى ايمانى و كفر متّهم ساختند و به خاطر پذيرش حكميت توسط حضرت (ع) همه مردم را گمراه و كافر شمرده و از پذيرش آن سرباز زدند، به صراحت و قاطعيت تمام فرمود: «الّا من دعا الى هذا اشعار فاقتلوه و لو كان تحت عمامتى هذه؛[١] هان! هر كس به اين شعار فرا خواند، او را بكشيد، هر چند زير اين عمّامه من باشد.

در نگاه سياست‌بازان حرفه‌اى و از منظر منطق ماكياوليستى، توسّل به دروغ، عهدشكنى و حيله‌بازى، لازمه دست‌يابى به اهداف و نفوذ قدرت و كاميابى سياسى است. اوصافى چون وفاى به عهد، صداقت، ديندارى و شفافيت، در جاى خود مى‌تواند ارزش به شمار آيد، امّا در نگاه ماكياولى و از منظر منطق اموى، امر حكومت و قدرت و حاكميت بر مردم به عوامل و عناصر ديگرى نيز نياز دارد كه بى آن، امور سامان نخواهد يافت و اوضاع بر وفق مراد حاكمان در نخواهد آمد. امر حكومت، تنها با قدرت و قاطعيت و قانون‌مدارى سامان نخواهد گرفت در كنار صولت شير، به حيله‌گرى روباه نياز است. ماكياول در رساله شهريار به دنبال پندى كه در آغاز، آن را بازگو كرديم، اضافه مى‌كند: از اين رو شهريار كه نيازمند اتخاذ عاقلانه روش حكومت است لازم است كه هم شير باشد و هم روباه؛ زيرا شير نمى تواند خود را از دامى كه بر سر راهش نهند، حفظ كند و روباه نيز ياراى دفاع از جانش را در مقابل گرگان ندارد؛ بنابراين شهريار بايد روباه باشد تا دام را بشناسد و شير باشد تا با گرگان مصاف كند.[٢]

على (ع) خود و حكومت خود را منزّه از چنين دغل‌كارى‌هاى سياسى مى‌داند و هيچ توجيهى نمى‌تواند وى را قانع سازد كه از اصول ارزشى و چارچوب مقرّر شريعت، براى حفظ و تقويت حاكميت خويش فاصله گيرد؛ حتّى اگر متّهم به ضعف‌يا بى‌سياستى شود؛ در حالى كه تربيت جامعه به گونه‌اى بود كه بيشتر مردم چنين روشى را مى‌پذيرفتند و حتّى به وى نيز آن را توصيه مى‌كردند و به راستى اين روش سياستمدارى به روش على (ع) بود. «راهش پر رهرو باد.»

پى‌نوشت‌ها:

(١). نهج البلاغه، صبحى صالح، خطبه ٤١، ص ٨٣.

[٢]. همان، خطبه ٢٠٠، ص ٣١٨.

[٣]. خداوندان انديشه سياسى، مايكل ب، فاستر، ترجمه جواد شيخ الاسلامى، ج ١ ص ٤٧١.

[٤]. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج ١٠، ص ٢١٢.

[٥]. فرهنگ علوم سياسى، غلامرضا على بابايى.

[٦]. نك: ژان ژاك شواليه، آثار بزرگ سياسى از ماكياولى تا هيتلر، ترجمه ليلا سازگار، نشر مركز، نشر دانشگاهى، ص ٣٦ و ٣٧.

[٧]. نك: نهج البلاغه، خطبه ٣٣، ص ٧٦.

[٨]. نك: همان، خطبه ٣ ص ٥٠.

[٩]. «والله لدنياكم هذه اهون فى عينى من عراق خنزير فى يد مجذوم» همان، حكمت ٢٣٦، ص ٥١٠.

[١٠]. نك: همان، خطبه ٢٧، ص ٧٠.

[١١]. همان، نامه ٥٩، ص ٤٤٩.

[١٢]. همان، حكمت ٣٢٧، ص ٥٣٣.

[١٣]. همان، خطبه ٢٢٤، ص ٣٤٦.

[١٤]. همان، خطبه ٦٩، ص ٩٩.

[١٥]. ارشاد، شيخ مفيد، ص ١٤٥.

[١٦]. قيل لاميرالمؤمنين (ع): ان اهل الكوفه لا يصلحهم الا السيف، فقال (ع): ان لم يصلحهم الا اف مادى فلا اصلحهم الله. غرر الحكم و دررالكلم.

[١٧]. ان كتاب الله و سنة نبيه لايحتاج معهما الى اجيرى احد» تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ١٤٢.

[١٨]. نهج البلاغه، خطبه ٩٢، ص ١٣٦.

[١٩]. همان، خطبه ١٦، ص ٥٧.

[٢٠]. همان، خطبه ١٥، ص ٥٧.

[٢١]. همان، نامه ٥٩، ص ٤٢٤.

[٢٢]. همان، خطبه ١٢٧، ص ١٨٥.

[٢٣]. خداوندان انديشه سياسى، و. ت. جونز، ترجمه على رامين، ج ٢، ص ٤٦.

(٢٤). همان، ص ٤٧.

منبع: بانك/ اطلاعات مقالات اسلامى.