تأثير دارو و درمان را با توجّه به طبيعت داروهاو شرايط اقليمى بيماران وارد علم پزشكى ساخته‌اند و توانستند تا قرن شانزدهم، هفدهم و نيمه‌هاى قرن هجدهم در علم پزشكى اروپا، تأثيرات حيرت انگيزى به جا بگذارند. حتّى عده زيادى از پزشكان اروپايى (آلمان و اتريش) تحت تأثير افكار و تحقيقات پزشكان اسلامى قرار گرفتند و آنان را آرابيست(Arabistes) ميناميدند كه تا اوايل قرن هفدهم ميلادى در اروپا از حاميان زيادى برخوردار بودند و افكارشان مورد توجّه بوده است.

كار آنها تحقيق و بررسى عينى روى نتايج به دست آمده از پژوهشهاى پزشكان اسلامى و بسط و ترويج افكار آن‌هابوده است كه گروه بزرگى از پزشكان را تشكيل ميداده اند. خود اين پزشكان گروه‌هاى فكرى و مكتبهاى علمى در اروپا ايجاد كردند كه از آن شمار مى‌توان مكتب سالرن و پادوا در «ايتاليا» را نام برد كه تحت تأثير و نفوذ مستقيم دانشمندان علم طبّ اسلامى بوده اند. ترجمه‌هايى از آثار دانشمندان اسلامى نيز نشان دهنده نفوذ همه جانبه آثار آن‌هابر نام آوران عرصه علم طبّ در ديار فرنگ است. براى مثال مى‌توان از ترجمه كتاب «آبله و سرخك» رازى كه به زبان لاتين ترجمه شده و همچنين ترجمه «قانون» ابوعلى سينا ياد كرد كه هر يك حدود چهل تا پنجاه بار به زبانهاى زنده دنيا تجديد چاپ شده است.

علاوه بر آن ژراد دو كرمن فرانسوى از معروفترين كسانى است كه به ترجمه «قانون» شيخ و «حاوى» و «منصورى» زكرياى رازى و كتاب «تصريف» ابوالقاسم پرداخته است و از كسانى كه اطّلاعات طبّ اسلامى ايران را به اروپا برده‌اند و همچون گنجينهاى از آن مراقبت كردهاند، مى‌توان از ژرد برد ورياك و آشوك ريموند نام برد.

عصر تحوّل طبّ اسلامى ايران‌

اين مهم از زمانى شروع ميشود كه كتاب «ذخيره خوارزمشاهى» توسط سيّد اسماعيل جرجانى (متوفى سال ٥٢١ ق.) تأليف ميشود. اين دانشمند والامقام ايرانى جنبش عظيمى در نشر متون پزشكى در تمدّن اسلامى آن زمان ايجاد كرد و كتاب خود را به زبان فارسى به رشته تحرير درآورد.

كتاب «ذخيره خوارزمشاهى» مشتمل بر ده جلد كتاب كوچكتر است، بدين شرح: كتاب اوّل: در شناختن حدّ و حدود طبّ، هدف آن وگنجينه بدن انسان از مواد، خلطها، مزاجها، طبيعت بدنها، عادت‌هاو شرح هر يك از اعضاى بدن؛ كتاب دوم: در تشخيص بيمارى از حالتهاى بدن انسان و انواع و درجهبندى بيمارى‌هاو دلايل بروز آن و تشخيص و شناسايى نبض بيمار، تفسير و شناسايى حال بيمار مبتنى بر موارد زائدى كه از تن بيرون يا خارج ميشود، مانند عرق و ادرار؛ كتاب سوم: در حفظ تندرستى و چگونگى انجام اين امر و شناخت نوشيدنيها، خوراكيها، ميزان و چگونگى خواب و بيدارى، حركت، سكون و بازشناسى انواع رايحه‌هاو عطردرمانى(Aromatherapy) ، تدابير و راه‌هاى به كارگيرى روغنها، مصرف مسْهِل و مليّن و موادّ تهوّعآور، چگونگى انجام فصد و حجامت، فوايد شادى و مضرّات غم و مسائل فرهنگى روانشناسى كه بسيار زيبا و دلنشين بيان شده است، تشخيص نشانه‌هاى بيمارى و پرورش بچّه‌هاو نگهدارى از پيران و مسافران از جمله مطالب بسيار شيوا، دقيق و مهمّى است كه از آن سخن به ميان آمده است.

كتاب چهارم: در تشخيص مرض و بيمارى و راه‌هاى آن، كه بسيار ظريف و مدبّرانه بيان شده است؛ كتاب پنجم: علل و علامت و عوارض تب و چگونگى معالجه آن؛ كتاب ششم: در معالجه بيمارى‌هااز فرق سر تا نوك پا؛ كتاب هفتم: در معالجه ورمها، آماسها، زخم‌هاو چگونگى شكافتن و داغ كردن آن‌ها (جرّاحى) و معالجه كردن عضوى كه سياه شده و ميميرد، چگونگى معالجه شكستگى و ضرب خوردگى؛ كتاب هشتم: در زمينه راه‌هاى حفظ بهداشت و آراستگى ظاهرى؛ كتاب نهم: در زمينه چگونگى كاركرد و استفاده از زهرهاو پادزهرهاى مهم در پزشكى؛ كتاب دهم: در تعبهايى كه به شكلهاى گوناگون پديدار ميگردند.

بد نيست بدانيم كه سه كتاب ديگر خوارزمشاهى نيز به زبان فارسى نوشته شده است كه عبارتند از: «يادگار»، «اغراض الطّبيه و مباحث العلائيه» و «خف علايى» يا «خفى علايى».

از جمله كتابهايى كه در چنين دورانى تأليف شد، مى‌توان از كتاب «قانون» شيخ كه شامل پنج كتاب بدين ترتيب است، نام برد: