ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٥ - توليد نابرابرى
و عامل تحقيرهايى شديد است؛ مثل گروههاى بومى در آمريكا، مهاجران فقير، كسانى كه جزو طبقات پايين هستند و سياهان يا گروههاى نژادى كه انگ خاصّى به آنهازده شده است. گفتنى است كه نابرابرى وجودى، تنهابه شكل تبعيض فاحش، خود را نشان نمىدهد، بلكه به شكلى مؤثّر، از طريق سلسله مراتب منزلتى ظريف نيز عمل مىكند.
سومين نوع نابرابرى؛ نابرابرى مادّى و منابع است؛ چرا كه تقسيم منابع بين آحاد بشر بسيار متفاوت است. اين نوع نابرابرى، دو جنبه دارد: اوّلين جنبه، دسترسى به تحصيلات، امكانات شغلى، روابط اجتماعى و آنچه كه سرمايه اجتماعى ناميده مىشود (در مباحث مجادلهآميز معمولًا با اصطلاح نابرابرى فرصتهااز آن ياد مىشود) است. دومين جنبه، نابرابرى در پاداشهااست (كه معمولًا با عنوان نابرابرى درآمدهااز آن ياد مىشود). جنبه دوم، بيشتر براى سنجش ميزان نابرابرى مورد استفاده قرار مىگيرد كه همان توزيع درآمدهاو گاهى اوقات ثروتهااست.
توليد نابرابرى
نابرابرى مىتواند از چهار طريق اصلى توليد شود:
١. محروميت: يعنى وجود يك مانع، دسترسى به زندگى مطلوب را براى طبقات خاصّى از افراد ناممكن يا حدّاقل دشوار مىسازد.
٢. نهادهاى سلسله مراتب: يعنى جوامع و سازمانهاشكل نردبانهايى را به خود مىگيرند كه برخى از افراد به پلههاى بالايى آن صعود مىكنند و برخى ديگر در پلههاى پايينى آن باقى مىمانند.
٣. بهرهبردارى: يعنى ثروتهاى ثروتمندان، از زحمت كشيدن و انقياد فقرا و محرومان ناشى مىشود.
٤. فاصله: برخى از افراد جلوتر از ديگران حركت مىكنند و برخى ديگر عقب مىمانند.
اهمّيت تاريخى اين مكانيسمهادر تركيببندى دنياى مدرن، به شدّت محلّ اختلاف است. مىتوان گفت كه بهرهبردارى؛ اگرچه نفرتانگيزترين مولّد نابرابرى و با اين حال يكى از مشخّصههاى حائز اهمّيت دنياى امروز است، امّا نيروى بزرگى به شمار نمىرود.
سازمانهاو جوامعى كه سلسله مراتب دقيق اجتماعى بر آنهاحاكم است، نقش بزرگى ايفا مىكنند؛ اين سازمانهااز طريق تخصيص نابرابر شناسايى و احترام، نابرابرى را خلق مىكنند و محدوديّتهايى بر آزادى عمل تحميل مىكنند و بر احترام به نفس و اعتماد به نفس تأثير مىگذارند. نابرابرىهاى وجودى اين سلسله مراتب اجتماعى، به نوبه خود پيامدهاى روانتنى جدّى دارند.