عضو هيئت علمى مدير گروه فرق تشيع دانشگاه اديان و مذاهب، كارشناس حوزه مطالعات زيديه و نويسنده آثارى چون «تراث الزيديه» و «درسنامه تاريخ و عقايد زيديه» به ايراد سخنرانى پرداخت. آنچه در پى خواهد متن پياده شده اين سخنرانى است كه اميدواريم مورد استفاده شما خوانندگان عزيز واقع شود.

تاريخ حضور اسلام و تشيع در يمن‌

بحث درباره شيعيان يمن، به دو حوزه مختلف تقسيم مى‌شود: ١. تاريخ يمن، و به صورت مشخّص پس از حضور اسلام در اين كشور تا كنون؛ ٢. حضور تشيع و به طور خاص شيعه زيديه در اين كشور كه اكثريت شيعيان آن را تشكيل مى‌دهند.

تاريخ حضور اسلام در يمن به زمانى برمى‌گردد كه اميرالمؤمنين (ع)، به عنوان دعوت‌كننده مردم يمن به اسلام، از سوى پيامبر اسلام (ص) به اين كشور فرستاده شد. علوى بودن اسلام مردم يمن، پذيرش سهل و روان و بدون درگيرى اسلام در آن مقطع توسط مردم يمن و استقبالى كه از اميرالمؤمنين (ع) كردند از اهميت ويژه‌اى برخوردار است. يمن از زمان پيامبر (ص) به عنوان پايگاه اميرالمؤمنين (ع) مطرح شد و حضرت بيش از يك سفر به آنجا داشتند و امروز هم مردم يمن محلّ سكومت اميرالمؤمنين (ع) را- در وسط شهر صنعا- گرامى داشته و در آنجا مسجدى به نام «مسجد الامام على بن ابى طالب (ع)» بنا كرده‌اند كه حتّى آن مسجد در بافت سنّتى صنعا محفوظ مانده است. علاقه مردم يمن و ارتباط دو جانبه بين امام على (ع) و آنها تا پس از رحلت پيامبر (ص) و حوادث بعد از آن و تقسيم امّت اسلام به شيعه و سنّى ادامه پيدا كرد و تشيع به معناى امروزى، ريشه جدّى در يمن داشت. يمنى‌ها بزرگ‌ترين ياران اميرالمؤمنين (ع) در طى خلافت كوتاه چهار و اندى ساله ايشان بودند، البتّه آنها در فتوحات دوران خلفاى سه گانه نيز نقش داشتند.

يمنى‌ها مردم سلحشور شبه‌جزيره عربستان بوده و هستند و بر خلاف منظرى كه اكنون مشاهده مى‌شود و عرصه‌هاى شمالى‌تر نجد و مراكز عربستان را، مردمى كم‌شور و حال‌ترى مى‌بينيم، يمنى‌ها خيلى شجاع و با روحيه‌هاى بالا هستند و لذا لشكريان اسلام و كوفه- كه مركز لشكريان اسلام بود- اكثراً از قبايل يمنى شكل گرفته بود.

در مقاطعى تشيع از يمن به ايران آمد؛ مثلًا تشيع قم كه از مراكز قديمى و كهن شيعه در ايران است، مديون يمنى‌هاست. اشعريون، يمنى بودند كه از كوفه به قم آمدند و قمى‌ها را در مقابل هجوم ديلمى‌ها يارى كردند و بعد در همان‌جا ساكن شدند و شهر قم، پايگاه شيعه شد.[١]

البتّه روابط ايران و يمن حتّى قبل از اين قابل بررسى است. همان‌طور كه مى‌دانيد، امروز هم در يمن يك تيره‌اى به نام «ابناء» داريم؛ مثلًا مى‌گويند: «هذا من الابناء: اين از ابناء است». اينكه مى‌گويند اين از ابناء است، مضاف‌اليه‌اش را حذف كرده‌اند. يعنى از «ابناء الفُرس»، يعنى ايرانيانى كه قبل از اسلام به يمن رفته بودند. همان‌طور كه مى‌دانيد ايران در مقطعى در يمن‌