ولادت امام حسين (ع) در سوم يا به قولى در پنجم اين ماه واقع شده است [به همين خاطر] حضرت رسول آن را به خود نسبت داده و فرموده‌اند: «اين ماه من است». اما وجه باطنى چون شريعت مقدسه اسلام به منزله جان نفس پيغمبر است و غلبه اسلام و شوكت و استيلاى آن بنا به وعده خداوند و به مقتضاى اين آيه شريفه‌ «هُوَالَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‌ وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ»[١] به ظهور وجود مبارك حضرت صاحب الزمان حاصل مى شود، و از طرفى ولادت باسعادت آن حضرت در نيمه ماه شعبان واقع شده است، لذا حضرت ختمى مرتبت آن ماه را به وجود مبارك خود نسبت داده‌اند».[٢]

سيد بن طاووس (ره) در «اقبال الاعمال» روايتى را از «امالى» و «ثواب الاعمال» شيخ صدوق آورده كه در بردارنده جميع معانى بالا درباره شرافت و عظمت اين ماه و علت نام گذارى آن به شعبان است.

او مى نويسد اصحاب در محضر رسول خدا (ص) سخن از فضايل شعبان كردند، آن حضرت فرمود: «شعبان ماه شريفى است و آن، ماه من است و حاملان عرش (=فرشتگان) آن را بزرگ داشته، حق آن را مى شناسند و آن ماهى است كه روزى هاى مردم براى ماه رمضان در آن افزوده گشته، بهشت در آن آراسته مى گردد و علت اينكه اين ماه شعبان ناميده شده، آن است كه روزى مومنان در آن گسترش مى يابد و عمل نيك در آن هفتاد برابر مى گردد و بدى هاى انسان در آن فروريخته، گناهان آمرزيده مى گردد و اعمال نيك مورد پذيرش قرار مى گيرد و خداوند جبار- جل جلاله- به بندگانش مباهات مى كند و با نظر رحمت به روزه داران و شب زنده داران شعبان مى نگرد و به وجود آنها بر حاملان عرش مى بالد».[٣]

شب نيمه شعبان‌

نيمه شعبان در فرهنگ نامه ها و متون كهن، «شب برات» ناميده شده و اين بدان خاطر است كه بنا به روايات، خداوند در اين شب «برات آزادى» از دوزخ را به بندگان خود مى بخشد. و اين شب برات در ادب فارسى و متون كهن- نظم ونثر- بازتاب هايى داشته كه به چند مورد آن اشاره مى رود: ابوريحان بيرونى در كتاب «التفهيم» در اين باره چنين آورده: «و شب پانزدهم از ماه شعبان، بزرگوار است و او را «شب برات» خوانند و همى پندارم، اين از قبيل آن است كه هر كه‌اندرو عبادت كند و نيكى به جاى آورد، بيزارى يابد از دوزخ».[٤] رامپورى نيز در «غياث اللغات» شب نيمه شعبان را «شب برات» دانسته مى نويسد: «شب برات شب پانزدهم شعبان است كه در آن شب ملائكه به حكم الهى حساب عمر و تقسيم رزق مى كنند».[٥]

حافظ، شب برات راشب قدر دانسته و در غزل معروف خود، شب قدر و «شب برات» را هنرمندانه با هم آورده مى سرايد:

چه مبارك سحرى بود و چه فرخنده شبى‌

آن «شب قدر» كه اين تازه «براتم» دادند