انقلاب الاسلام بين الخواص و العوام - اسپناقچى پاشازاده، محمدعارف - الصفحة ١٠
مىكند، اما آثارى از تقيه او و پنهان كردن مذهبش، در نوشته حاضر به چشم مىخورد.
بنا به نوشته اعتماد السلطنه، وى در ٢٣ رجب سال ١٣١٠ درگذشت. وى در خاطراتش نوشته است: ديشب عارف خان افندى كه سالها نزد من بود، فوت كرد؛ بسيار متأسف شدم.
صبح درب خانه رفتم، بعد صدر اعظم را ملاقات نمودم، مواجب افندى را ميان اتباع خود قسمت نمودم.[١]
در يادداشتى كه از وى روى نسخه اصفهان از كتاب حاضر نوشته است، اشاره مىكند كه به جز اين كتاب، هفت كتاب ديگر نيز داشته كه آنها را به كتابخانه ظل السلطان در اصفهان، سپرده و طاقچهاى به كتابهاى او اختصاص يافته است. برخى از آنها بايد كتابهاى باشد كه در حال حاضر، در كتابخانه مسكويه اصفهان نگهدارى مىشود. البته آثارى از وى، در كتابخانههاى ديگر نيز موجود است. در اينجا به معرفى آثار او كه بيشتر آنها ترجمه است، مىپردازيم:
* اطلاعات فنّيه راجع به بغداد، ترجمه از تركى كه توسط محمد حسن خان صنيع الدولة به ناصر الدين شاه پيشكش شده است (فهرست نسخههاى خطى كتابخانه عمومى اصفهان، جواد مقصود، صص ٣٥٢، ٣٥٣، ٣٦٠).
* تاريخ قرهچيان، از احمد مدحت افندى ترك. ترجمه از محمد عارف منشى. در احوال كوليان خانهبهدوش در هفت مبحث و يك مقدمه به قلم مترجم. (مقصود، ص ٣٥٦).
* جغرافياى خرطوم و سودان، از احمد مدحت افندى، ترجمه محمد عارف منشى. (كتابخانه مجلس، ج ١٠، ص ١٦١٠؛ مقصود، ص ٣٥٤، ش ٦٨٦)
* صاحب الغار فى المرو ترجمه از مجله عربى الانسان كه در اسلامبول چاپ مىشده (مقصود، ص ٣٥٤)
* عمارات سلطنتى دولت فخيمه روس (مقصود، ص ٣٥٥)
* احوال مادام لاوات فرانسوى (مقصود، ص ٣٥٧)
* مخادعات سياست يك زن (ماروزييا) (مقصود، ص ٣٥٧)
* حسن و آنيّت (مقصود، ص ٣٥٨)
* كشف جديدى در آمريكا (مقصود، ص ٣٥٨)
* تاريخ قائمه بانك (مقصود، ص ٣٥٩)
* تخم مرغ صنعى (مقصود، ص ٣٥٩)
* كيفيات فنيه و تاريخيه مشروبات الكحليه [الكليه] (مقصود، ص ٣٦٠)
* جغرافياى عالم اسلام. نسخهاى از اين كتاب، در كتابخانه ملى به شماره ٥٠١ موجود است كه گويا به خط خود او در سال ١٣٠٩ كتابت شده است.[٢] وى اين اثر خود را نيز به نام ناصر الدين شاه، نگاشته است. فهرستنويس درباره آن نوشته است: در اين كتاب، به طور مفصل حدود ممالك عالم اسلامى آمده و نيز شهرها و عوارض زمين از قبيل كوه و دشت
[١] - خاطرات اعتماد السلطنه، ص ٨٥٢
[٢] - فهرست نسخههاى فارسى، ج ٦، ص ٣٩٥٤