ابو القاسم علىّ بن موسى بن جعفر بن محمد الطاوسى نقل و جمع از كتب معتبره نموده، و آنكه در افواه عجم مشهور است كتاب روضة الشهداء است كه افصح المتكلمين مولانا حسين واعظ تتبع تواريخ و سير كرده، به دقت نوشته است، و من بنده خاكسار در اصل تأليف اقتدا به روضة الشهداء نموده، و از ساير كتب نيز حتى الامكان نكات غريبه التقاط و الحاق كردم.»

از مقدمه اين فاضل كه معاصر شاه اسماعيل است و منظومه بنگ و باده را كه كنايه از شاه اسماعيل و سلطان سليم است، به اسم آن پادشاه گفته، حديقة السعداء در كتابخانه اسلام، كتاب چهارم مصيبت بوده، و علماى اسلام هم قبل زمان اولجايتو سلطان به تدوين كتب مقتل اشتغال نورزيده‌اند؛ زيرا حسين واعظ معاصر آن سلطان بود،[١] و آنكه حضرات را روضه‌خوان و مجلس مصيبت را روضه‌خوانى ناميده‌اند، كتاب روضة الشهداء بوده كه آنان مى‌خوانده‌اند. اما عادت عزادارى شهيدان كربلا در اسلام از زمان سلطنت امويه شروع مى‌شود، زيرا ابو حنيفه نعمان كوفى كه موجد مذهب اهل سنت است، مى‌گويد: مثل امويان در عاشورا عيد گرفتن و مانند شيعيان در آن روز مخصوصا مجلس عزا منعقد نمودن، بدعت است. اهل سنت بايد كه از اجراى هر دو اجتناب نمايد، اما اگر داخل مجلس عزا بوده باشد و گريه كند، بى‌اجر نخواهد ماند.

ولى رسم عزادارى تا به سال سيصد و پنجاه و دو هجرت، شيعيان جرأت نداشتند كه على ملاء الناس رسم عزادارى را بجا بياورند و در هرجا كه شيعى بود، روز عاشورا در جايى كه صداشان بيرون نرود جمع شده، رسم عزا به جا مى‌آوردند؛ اما در سال مذكور معز الدولة بويهى به شيعه‌هاى بغداد فرمود كه روز دهم محرّم، دكاكين خود را ببندند و به تعزيه‌دارى حضرت خامس آل عبا مشغول شوند و زنها موهاى خود را پريشان كرده، صورت‌هاى خود را سياه نموده، از خانه‌ها بيرون آيند و بر سر و سينه بزنند و جامه پاره كنند.

و همين شخص بزرگ است كه عيد غدير را رسمى كرده، با تشريفات مجلّل و مكمّل گرفت. اما تعزيه و شبيه در آوردن، شكى نيست كه اين عادت از مغرب به ايران سرايت نموده است.[٢] اشخاصى كه وقوف تام به مغرب زمين دارند، مى‌دانند كه رومانيان قديم تياتر و يونانيان اولمپياد داشتند. چنانچه در تياترها و المپيادها، مردم هنرهاى خودشان را عرضه‌

[١] - اين مطلب خطاست. واعظ كاشفى، از علماى معاصر سلطان حسين بايقراست كه در سبزوار و هرات و مى‌زيست و به سال ٩١٠ درگذشت. الجايتو از سلاطين ايلخان مغول، در سال ٧١٦ درگذشته است.

[٢] - پيشينه تعزيه و شبيه‌سازى در دنياى اسلام، دست‌كم به همان قرن چهارم هجرى و ايام سلطه آل بويه بر بغداد برمى‌گردد كه اهل سنت، تعزيه اصحاب جمل را در بغداد به راه انداخته دست به شبيه‌سازى زدند.

اين مطلبى است كه در« المنتظم» ابن جوزى و آثار ديگر تاريخى به تفصيل آمده است. به علاوه، روشن است كه تأثير و تأثر بين ملل در اين امور به لحاظ شكلى وجود دارد؛ آنچه اهميت دارد، بحث محتوايى است.