عتبات عالیات عراق - اصغر قائدان - الصفحة ٤١ - ٤- گنبد و منارهها

برای نخستین بار در دوره علویان طبرستان، گنبدی برفراز بقعه و مزار امام علی علیه السلام برپا شد. محمد بن زید علوی، ملقب به داعی صغیر، به سال ٢٧٠ ق گنبدی از گچ سفید برفراز ضریح قرار داد.
ابوالهیجاء عبد اللّه بن حمدان، در ٢٩٢ ق گنبد عظیم و مرتفعی ساخت [١] ٨٥ و حصاری پیرامون آن برافراشت. در دوران صفویه، شاه طهماسب آن گنبد گچی را کاشی کاری کرد و حرم مطهر را گسترش داد. [٢] ٨٦ گنبد کاشی کاری شده تا عصر نادری، هم چنان پابرجا بود. نادر شاه، که در ١١٥٦ ق به زیارت مرقد مطهر آمده بود، دستور داد کاشی‌های کهنه گنبد را بکنند و آن ها را تذهیب کنند. او ثروت فراوانی برای طلاکاری گنبد صرف کرد [٣] ٨٧ و هدیه‌های نفیسی به خزانه حرم تقدیم نمود. [٤] ٨٨ بربالای گنبد کتیبه‌ای قرار دارد که بانی آن را معرفی می‌کند: «شکر و سپاس خدا را که این گنبد منور و روضه مطهر اعظم السلاطین به دستور و تأیید پادشاه مقتدر سلطان نادرشاه که خداوند سلطنتش را برقرار و عدالت و احسانش را افزون نماید در سال ١١٥٦ تذهیب شد». [٥] ٨٩ هم چنین چند بیت شعر از شاعر معاصر نادرشاه، سید حسین بن میر رشید التقوی هندی حائری (ف ١١٧٠ ق)، روی گنبد نوشته شده که مطلع آن چنین است:
اطلع الشمس قد راق التوافراام نار الکلیم بدت من جانب الطور

این تذهیب و طلاکاری، که از مشهورترین آثار تاریخی است، توسط دویست

[١] . جعفر خلیلی، همان، ٥٦؛ لسترنج، جغرافیای سرزمین‌های خلافت شرقی، ٨٤.
[٢] . ژان اوتر، سفرنامه ژان اوتر، ترجمه علی اقبالی، تهران، جاویدان، ١٣٦٣، ص ٦٦.
[٣] . اعتماد السلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ٢/ ٢٨٨.
[٤] . زنجانی، جوله فی اماکن المقدسه، ٦٢.
[٥] . آل محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ٦٥؛ دایرة المعارف تشیع، ١/ ٧١.