عتبات عالیات عراق

پیش در آمد

موقعیت جغرافیایی و تاریخی عراق

فصل اول نجف اشرف

الف- موقعیت جغرافیایی نجف

ب- نجف در آینه تاریخ

ج- فضایل و جایگاه

د- تاریخچه و بنای مرقد و بارگاه مطهر امام علی علیه السلام

ه- آثار و اماکن حرم مطهر

1- صندوق و ضریح

2- رواقها و درهای آن

3- ذخایر و نفایس حرم

4- گنبد و منارهها

6- ایوانها

7- دیوارهای صحن

8- درهای صحن

و- مسجدهای نجف

1- مسجد شیخ طوسی

2- مسجد هندی

3- مسجد شیخ مرتضی انصاری

4- مسجد شیخ طریحی

5- مسجد عمران بن شاهین

6- مسجد الخضراء

ز- قبرستان وادی السلام

1- مرقد هود و صالح علیه السلام

2- مقامهای امام مهدی (عج) و امام صادق علیه السلام و امام سجّاد علیه السلام

3- قبرهای صحابه و تابعین

1- 3- احنف بن قیس

2- 3- سهل بن حُنیف

3- 3- عثمان بن حنیف

4- 3- عبیداللَّه بن ابی رافع

5- 3- خبّاب بن الارت

6- 3- رشید هَجری

7- 3- عبداللَّه بن ابی اوفی

8- 3- مرقد کمیل بن زیاد

9- 3- عبداللَّه بن یقطر

10- 3- قنبر

11- 3- میثم تمار

12- 3- ابوبکر بن علی علیه السلام

13- 3- زید بن صوحان

14- 3- صعصعة بن صوحان

15- 3- عمرو بن حمق خزاعی

16- 3- سلیم بن قیس هلالی

17- 3- نصر بن مزاحم المنقری

ح- مقبره عالمان و بزرگان دین

1- شیخ طوسی (385 ق- 460 ق)

2- علامه حلّی (647 ق- 726 ق)

3- ابن طاووس (589- 664 ق)

4- مقدس اردبیلی (1249 ق- 1350 ق)

5- شیخ محمد حسن صاحب جواهر (ت 1200 ق)

6- سید محمدمهدی بحرالعلوم (1155 ق- 1212 ق)

7- شیخ مرتضی انصاری (1214 ق- 1281 ق)

8- ملا احمد نراقی (1185 ق- 1245 ق)

9- میرزای شیرازی (1230 ق- 1312 ق)

10- میرزا حسین نوری (1254 ق- 1320 ق)

11- سید اسداللَّه شفتی (ف 1265 ق)

12- شیخ عباس قمی (ف 1359)

13- علامه نائینی (ف 1355 ق)

14- سید ابوالحسن اصفهانی (1284 ق- 1365 ق)

15- شیخ محمد حسین کمپانی (1296 ق- 1361 ق)

16- شیخ جعفر تستری (1230 ق- 1303 ق)

17- آخوند خراسانی (1255 ق- 1329 ق)

18- سید محمد کاظم یزدی (1247 ق- 1328 ق)

19- شیخ محمّد جعفر کاشف الغطاء (ف 1227 ق)

20- سید ابوالقاسم خویی (1317 ق- 1413 ق)

از دیگر عالمان دفن شده در نجف اشرف

ط- مزار حاکمان و دولت مردان

1- آل بویه

1- 1- عضدالدوله دیلمی

2- 1- شرف الدوله

3- 1- بهاء الدوله

4- 1- بدرالدین حسنویه

5- 1- فخر الملک ابوغالب

6- 1- ابوالقاسم حسین بن علی

7- 1- شرف الدین انوشیروان بن خالد

2- آل حمدان

3- ایلخانان و تیموریان

4- پادشاهان ورجال قاجاریه

ی- آثار تاریخی نجف

1- قصر خُوَرنق

2- قلعه نجف

3- صفه صافی صفا

4- تکیه بکتاشیه

5- مقبره ذی الکفل

6- برج نمرود

فصل دوم کوفه

الف- موقعیت جغرافیایی وتاریخی کوفه

وجه تسمیه

فضیلت کوفه

ب- آثار اسلامی و اماکن کوفه

1- مسجد کوفه

1- 1- درهای مسجد

2- 1- محراب و مقامهای مسجد کوفه

1- 2- 1- محراب امیرالمؤمنین علیه السلام

2- 2- 1- محراب و مقام امام زین العابدین علیه السلام

3- 2- 1- محراب امام صادق علیه السلام

4- 2- 1- مقام خضر

5- 2- 1- دکة المعراج

6- 2- 1- مقام ابراهیم علیه السلام

7- 2- 1- مقام جبرئیل علیه السلام

8- 2- 1- سفینه نوح

9- 2- 1- دکة القضاء

10- 2- 1- بیت الطشت

11- 2- 1- مقام حضرت آدم

5- مقابر یاران اهل بیت

1- 5- مسلم بن عقیل

2- 5- هانی بن عروه

4- 5- مختار بن ابی عبیدة ثقفی

فضلیت مسجد کوفه

2- سایر مسجدهای مشهور کوفه

1- 2 مسجد سهله

2- 2- مسجد حنانه

3- 2- مسجد صعصة بن صوحان

4- 2- مسجد زید بن صوحان

5- 2- مسجد حمراء

6- 2- مسجد جُعفی

7- 2- مسجد بنی کاهل

3- خانه امام علی علیه السلام

4- دار الاماره

5- مرقد زید بن علی علیه السلام

فصل سوم کربلا

الف- موقعیت جغرافیایی

ب- کربلا در آینه تاریخ

ج- وجه تسمیه

1- کربلا

3- غاضریه

4- نینوا

5- عَقْر

6- نواویس

7- حائر

جایگاه و فضیلت کربلا و زیارت امام حسین علیه السلام

ه- تاریخ ساختمان حرم مطهر

1- بنای بقعه و باز سازی آن از آغاز تا پایان دوره عباسی

2- بنای بقعه و بازسازی آن از عصر مغول تا پایان صفویه

3- بازسازی حرم و بقعه در عصر قاجار

و- آثار و اماکن حرم مطهر

1- صندوق و ضریح امام حسین علیه السلام

قبر و ضریح علی اکبر علیه السلام

2- مزار شهیدان بنی هاشم

3- قبرهای دیگر شهیدان کربلا

4- رواقها و شبستانهای حرم مطهر

5- خزانه و گنجینه حرم

6- گنبد مطهر

7- منارهها و مأذنهها

8- ایوانهای حرم مطهر

9- صحن حرم

10- درهای صحن

11- تل زینبیه

12- قتلگاه

13- خیمهگاه

و- بارگاه و مرقد حضرت ابو الفضل العباس علیه السلام

ز- آثار و اماکن حرم ابوالفضل علیه السلام

1- صندوق و ضریح مطهر

2- گنجینه

3- رواقها

4- گنبد و منارهها

5- صحن و ایوان ها

6- محل قطع دستان حضرت ابوالفضل علیه السلام

7- درهای صحن

ح- سایر مقبرهها و مزارات کربلا

1- مزار یاران امام حسین علیه السلام

1- 1- قبر حر بن یزید ریاحی

2- 1- عون بن عبداللَّه

3- 1- طفلان مسلم

2- امام زادهها

1- 2- محمد بن نبی بن کاظم علیه السلام

2- 2- اخرس بن کاظم علیه السلام

3- 2- سید احمد ابوهاشم

4- 2- ابن حمزه

3- عالمان و سادات

1- 3- ابو احمد حسین بن محمد (304 ق- 400 ق)

2- 3- سید رضی (358 ق- 406 ق)

3- 3- شریف مرتضی علم الهدی (355 ق- 436 ق)

4- 3- علامه وحید بهبهانی (1118 ق- 1205 ق)

5- 3- مجاهد (1180- 1242 ق)

6- 3- میرزا محمد تقی شیرازی (ف 1338 ق)

7- 3- ابن فهد حلی (758 ق- 841 ق)

8- 3- فضولی بغدادی (913 ق- 976 ق)

9- 3- آل عصفور بحرانی (1107 ق- 1186 ق)

10- 3- سید کاظم رشتی (ت 1214 ق)

11- 3- سید احمد بن سید کاظم رشتی

12- 3- شریف العلماء

13- 3- سید علی طباطبایی

14- 3- خاندان قزوینی (مجتهد قزوینی)

15- 3- شیخ عبدالحسین تهرانی

16- 3- سید عبداللَّه بحرانی

17- 3- زینی حسنی

18- 3- صاحب ضوابط (1214 ق- 1262 ق)

19- 3- خاندان برغانی

20- 3- سید مرتضی طباطبایی

21- 3- خاندان آل کمونه

4- قبور پادشاهان و رجال سیاسی

1- 4- پادشاهان آل بویه

2- 4- پادشاهان و رجال قاجار

1- 2- 4- مظفرالدین شاه قاجار

2- 2- 4- محمد علی شاه

3- 2- 4- احمد شاه

4- 2- 4- امیر کبیر

5- 2- 4- سلطان حمزه میرزا صفوی

6- 2- 4- میرزا شفیع خان مازندرانی صدر اعظم

7- 2- 4- میرزا موسی وزیر

8- 2- 4- معیر الممالک

9- 2- 4- حاجی میرزا آغاسی

10- 2- 4- ظل السلطان

11- 2- 4- زاهدالدین شاه

ط- آثار تاریخی کربلا

1- قصرها و قلعه ها

1- 1 9- قلعه اخیضر

2- 1- قلعه هندی

3- 1- قصر عطشان

2- مقامها

1- 2- مقام امام صادق علیه السلام

2- 2- مقام حضرت مهدی (عج)

3- 2- مقام زین العابدین علیه السلام

فصل چهارم کاظمین، بغداد مدائن

1- کاظمین

الف- موقعیت جغرافیایی و تاریخی

ب- تاریخچه حرم کاظمین

1- صندوق و ضریح

2- رواقها

3- درهای رواقها

4- گنبد و منارهها

5- صحن و ایوانها

ج- قبرهای علما و پادشاهان در کاظمین و بغداد

1- خواجه نصیر الدین طوسی (597 ق- 671 ق)

2- ابوسبحه

3- الامیر سید

4- ابن قولویه (ف 369 ق)

6- 5- عون و عبداللَّه

7- ابو یوسف

8 و 9- قبور منسوب به سیّد رضی و سیّدمرتضی

د- قبر رجال و دولت مردان

1- معز الدوله دیلمی

2- ابو محمد حسن مهلبی

2- امین، خلیفه عباسی

3- جعفر بن منصور

4- فرهاد میرزا معتمد الدوله

ه- مسجدهای شهر کاظمین

1- مسجد صفوی

2- مسجد ابو یوسف

2- بغداد

الف- موقعیت جغرافیایی و تاریخی

ب- قبرها و زیارتگاهها

1- نایبان چهارگانه حضرت مهدی (عج)

1- 1- عثمان بن سعید عمری

2- 1- محمد بن عثمان (ف 305 ق)

3- 1- حسین بن روح نوبختی

4- 1- علی بن محمد سمری (ف 329 ق)

2- قبرهای عالمان و فقیهان

1- 2- شیخ یعقوب کلینی

2- 2- ابوحنیفه

3- 2- احمد بن حنبل

4- 2- ابوبکر شبلی

5- 2- شیخ عبد القادر گیلانی (ف 560 ق)

6- 2- ابن ابی الحدید

7- 2- شیخ شهاب الدین سهروردی

8- 2- قنبر غلام علی علیه السلام

ج- مسجد بُراثا

3- مدائن

الف- موقعیت جغرافیایی و تاریخی

ب- ایوان کسری

ج- آرامگاه سلمان فارسی

د- آرامگاه حذیفة بن الیمان

فصل پنجم سامراء

الف- موقعیت جغرافیایی و تاریخی

وجه تسمیه سامراء

ب- تاریخچه بقعه و آستان عسکریین

1- صندوق و ضریح

2- قبرهای خاندان عسکریین

1- 2- مزار نرجس خاتون

2- 2- مزار حکیمه خاتون

3- 2- حدیثه، ام العسکری

4- 2- حسین بن علی علیه السلام

5- 2- ابوعبداللَّه جعفر بن علی

6- 2- سمانه بنت علی علیه السلام

7- 2- ابوهاشم جعفری

3- رواق ها و ایوانها

4- صحن حرم

5- گنبد و منارهها

6- سرداب غیبت

ج- سایر قبرهای سامراء

1- قبرهای امام زادهها

1- 1- آستان سید محمد

2- 1- آستان ابراهیم بن مالک اشتر

2- قبر عالمان و بزرگان دین

1- 2- صولی کاتب (176 ق- 243 ق)

2- 2- ابن سکیت (186 ق- 244 ق)

3- 2- نجاشی (372 ق- 450 ق)

4- 2- شیخ رضا همدانی (1250 ق- 1322 ق)

5- 2- زرقانی شیرازی (ف 1310 ق)

6- 2- سید محمد شریف (ف 1322 ق)

7- 2- نوری ایلکایی (ف 1320 ق)

8- 2- حاج میرزا محمد حسین شیرازی (ف 1338 ق)

9- 2- سید حسن کلیددار (ف 1345 ق)

3- قبر خلیفهها و امیران

ج- مسجدهای تاریخی سامراء

1- مسجد جامع

1- 1- مناره ملویه

2- جامع ابی دُلف

فهرست منابع

پی نوشت ها

عتبات عالیات عراق - اصغر قائدان - الصفحة ١٧٧ - ١- خواجه نصیر الدین طوسی (٥٩٧ ق- ٦٧١ ق)

ستون اصفهان توصیف می‌کند. [١] ٥٣٦ علاوه برایوان‌های سه گانه، ایوانی از آثار عصر صفویه در ضلع شرقی رواق و برابر مقبره شیخ مفید قرار دارد که امروزه متروک مانده است و کتیبه‌ای به خط ثلث به نام شاه اسماعیل به تاریخ ٩٢٦ ق بر آن دیده می‌شود. کاشی‌های بسیار معرق و گره‌سازی‌های زیبا با خطهای سفید و سیاه این ایوان را به لحاظ هنری از دیگر ایوان‌های عصر قاجار ممتاز می‌سازد و کتیبه دیگری به خط کوفی در بالای آن قرار دارد که با خطی بسیار خوب و زیبا از کاشی‌های بریده مشکی شکل گرفته است. [٢] ٥٣٧ در زمان‌های پیشین، این ایوان ورودی اصلی رواق شرقی بود. ج- قبرهای علما و پادشاهان در کاظمین و بغداد

در داخل حرم مطهر و خارج آن قبر تعدادی از عالمان و اندیشمندان اسلامی و نیز رجال و دولت مردان سیاسی وجود دارد:

١- خواجه نصیر الدین طوسی (٥٩٧ ق- ٦٧١ ق)

در رواق باب القریش، رواق غربی، خواجه نصیر الدین محمد بن محمد بن حسن طوسی، ازعالمان، متکلمان وریاضی‌دانان مشهورشیعه، به‌خاک‌سپرده‌شده است. خواجه نصیر الدین طوسی، وزیر ایرانی و شیعی هولاکوخان مغول، تألیفات فراوانی در کلام و عقاید و نیز علوم دقیقه مثل ریاضی و هندسه دارد که مشهور ترین آن ها تجرید الاعتقاد و آداب المتعلمین است. این وزیر دانشمند شیعی، هنگام تهاجم هولاکوخان مغول به بغداد و سرنگونی خلافت عباسی، همراه خان مغول بود. بر بالای قبر او کتیبه‌ای با این عبارت دیده می‌شود: «هذامرقد سلطان الحکماء و المحققین محمد بن محمد بن حسن الطوسی، عمر فی عهد السلطان بن السلطان ... الامجد معتمد الدوله». [٣] ٥٣٨

[١] . مادام دیولافوا، همان، ٥٧١.
[٢] . جعفر خلیلی، همان، ٨٧- ٨٨.
[٣] . جعفر خلیلی، همان، ٨٧- ٨٨.