عتبات عالیات عراق - اصغر قائدان - الصفحة ١٧٤ - ٥- صحن و ایوانها

صحن کاظمین در زمره صحن‌های بزرگ عتبات است و به صحن نجف اشرف شباهت دارد و به لحاظ وسعت و مساحت بزرگ تر از آن است. طول صحن ٣٧٠ و عرض آن ٣٥٠ متر است و حرم مطهر در داخل این صحن مستطیل شکل با طول ٢٣٠ متر و عرض ١٥٠ متر قرار دارد. [١] ٥٢٣ برای نخستین بار عضدالدوله دیواری پیرامون حرم کشید و در حقیقت صحنی برای حرم ایجاد کرد. در آتش سوزی سال ٤٤١ ق، صحن نیز آسیب دید و ارسلان بساسیری آن را تجدید کرد. [٢] ٥٢٤ این صحن دوباره در ٥٦٩ ق براثر طغیان دجله خراب شد و خلیفه الناصر لدین اللَّه آن را بازسازی کرد و حجره هایی پیرامون آن ساخت و پس از چندی آن ها را به مدرسه‌های دینی تبدیل کرد. [٣] ٥٢٥ ارتفاع حجره‌های تحتانی شش متر و ارتفاع غرفه‌ها تا سطح صحن ٥/ ١١ متر است. همه آن‌ها در یک حلقه قرار دارد.
سلطان اویس جلایری دیوارهای آن را با کاشی‌های زیبا تزیین کرده است. در دوره صفوی و قاجار نیز دیوارهای صحن از نو کاشی کاری و تزیین شده است.
در دوره قاجار، محمد حسین خان قراگوزلوی همدانی آن را توسعه داد. [٤] ٥٢٦ صحن کاظمین از سه طرف ساختمان‌ها و خانه‌ها را در احاطه خود دارد و تنها ضلع شمالی حرم به مسجد جامع صفوی وصل است و این مسجد هم به دیوار صحن چسبیده است. در هریک از ضلع‌های سه گانه شرقی، غربی و جنوبی بیست باب حجره و یک ایوان مرتفع و مجلل ساخته شده است. ضلع شمالی آن ده باب حجره دارد. چهار جانب صحن را

[١] . جعفر خلیلی، همان، ٨٥.
[٢] . فیض، تاریخ کاظمین و بغداد، ٨٩.
[٣] . دایرة المعارف تشیع، ١/ ١٠٨.
[٤] . سیف الدوله، همان، ٢١٣.