عتبات عالیات عراق - اصغر قائدان - الصفحة ١٨٢ - الف- موقعیت جغرافیایی و تاریخی

شهر بغداد پایتخت پرآوازه خلافت عباسی و مهمترین شهر کنونی عراق است و به دلیل عبور رود دجله از میان آن سرزمین پر آب و حاصل خیز است. این رودخانه، بغداد را به لحاظ موقعیت جغرافیایی به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم کرده است که در گذشته بخش کرخ و بخش رصافه نام داشت. به گفته ابن جبیر، سمت غربی آن که آبادتر بود، در قرن پنجم ویران شد. [١] ٥٤٥ در آن هنگام قسمت غربی آن سیزده محله داشت و همه امکانات یک شهر از جمله مسجد جامع، بازار و ... را دارا بود. قسمت شرقی نیز دارای محله‌های متعدد با مسجدها و مدرسه‌ها بود. [٢] ٥٤٦ این شهر از بناهای منصور عباسی است که به سال ١٤٢ ق به عنوان پایتخت انتخاب شد و به بزرگ ترین و آبادترین شهرهای عراق تبدیل شد. در عصر هارون الرشید نام بغداد و داستان‌های هزار و یک شب آن زبانزد خاص و عام و شهره آفاق بود. بغداد در عصر ساسانیان، چنان که از نام آن برمی‌آید، ( «بغ» به معنای خدا و «داد» به معنای شهر) [٣] ٥٤٧ شهری مذهبی بود. منصور به هنگام احداث این شهر

[١] . ابن جبیر، سفرنامه، ٢٧٥.
[٢] . ابن بطوطه، سفرنامه، ١/ ٢٧٥.
[٣] . برخی نیز گفته‌اند بغ نام بتی در میان اعراب عراق بوده و داد نیز به معنی بخشش است (رضاقلی میرزا، سفرنامه رضا قلی میرزا نوه فتحعلی شاه به عتبات، ١٨٣).