عتبات عالیات عراق - اصغر قائدان - الصفحة ٨٠ - ١- مسجد کوفه

یکی از آثار مهم و زیارتی کوفه، مسجد تاریخی این شهراست. این مسجد شاید نخستین بنایی باشد که به هنگام احداث شهر برپاکردند، زیرا وقتی سعد بن ابی وقاص این منطقه را برای استقرار دائم سپاهیان و غازیان در نظر گرفت، نخستین اقدام او بنای مسجدی برای عبادت مردم بود. آنان ابتدا نقشه مفصل و جامعی برای بنای مسجد کشیدند و بر آن اساس مسجد را، که محور و مرکز اصلی شهر بود، ساختند. محدوده مسجد را با تیراندازی یک تیرانداز تعیین کردند که در چهار سمت تیر انداخت. [١] ٢١٠ دلیل این کار آن بود که می‌خواستند مساحت بسیار زیادی را به مسجد اختصاص دهند به گونه‌ای که همه جنگ‌جویان و ساکنان این منطقه، که به چهل هزار نفر می‌رسید، برای نماز در آن‌جا حضور یابند. [٢] ٢١١ این مسجد به صورت مربع با دیوارهای کوتاه ساخته شد که بخش عمده‌ای از آن سقف نداشت. از ابتدای بنا تا سال ٤١ هجری، که زیاد بن ابیه حاکم عراق به توسعه و تجدید بنای آن پرداخت، تغییری در مسجد ایجاد نشد. در این دوران، دیوارهای مسجد مستحکم‌تر و مرتفع‌تر شد و مقداری هم بر وسعت آن افزودند، مقصوره و محرابی برای آن ساختند و کف آن را باریگ پوشاندند. [٣] ٢١٢ در قرن ششم، که ابن جبیر کوفه را دیده، آن را مخروبه‌ای توصیف می‌کند که فقط جامع آن از خرابی مصون مانده است. [٤] ٢١٣ ابن بطوطه نیز آن را در قرن هشتم دیده ومسجد را چنین توصیف کرده است: «سقف مسجد برستون‌هایی از سنگ تراشیده شده استوار است و قطعات سنگ با سُرب به یک‌دیگر پیوسته است». [٥] ٢١٤

[١] . طبری، تاریخ الطبری، ٣/ ١٤٨؛ فتوح البلدان، ٣٨٨.
[٢] . یاقوت حموی، همان، ٤/ ٤٨٩.
[٣] . جعفر الخلیلی، موسوعة عتبات المقدسه، قسم الکوفه، ١٦.
[٤] . ابن جبیر، سفرنامه، ٢٥٨.
[٥] . ابن بطوطه، سفرنامه، ١/ ٢٦٨.