جمال محبوب را ببيند لا غير- به صرف قطع توجه از ذى الآيه و توجه به آيه و عالم اسماء، نداى محبوب بلند شده و در عالم اعلان نمود كه عاشق خطا كرد «وَ عَصى‌ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى‌» [١] عاشق را رسوا نمود كه چرا توجه خود را از محبوب منصرف كردى و اين خطيئه آدم شد.

اين است كه چون از محبوب هجران كرد، به هجران تمام مبتلا گرديد و به عالم طبيعت كه منتهاى مرتبه جلوه محبوب است افكنده شد و لو اين قطع توجه از حبيب به واسطه علاقه به محبوب باشد كه اسم، چون اسم محبوب است به او توجه كرده و لكن باز خطيئه است؛ چنانكه با اينكه حضرت محمد صلى الله عليه و آله و سلم در عالم به فرمان محبوب آمد تا كودكان بى‌تربيت را تربيت نمايد و با اينكه اين نزول براى اطاعت محبوب بود، در عين حال حضرت، روزى هفتاد مرتبه «أستغفر اللّه» مى‌فرمود. [٢]

و الحاصل: مرحوم حاجى به حدوث اسمى قائل است كه در عالم تكثراتى است و آن تكثرات و جلواتِ اسمى است كه اقرب به عالم غيب الغيوب و غيب مطلق است.

خلاصه اولين مرتبه تكثرنما، جلوات اسمى است و حدوث اسمى بعد از آن است كه‌

«كان اللّه و لم يكن معه شي‌ء». [٣]

«كان» نه بدين معنى است كه زمان ماضى در او مأخوذ باشد تا بگوييم زمان گذشته‌اى بود كه خدا بود و چيزى نبود. بلكه «كان» در اينجا منسلخ از زمان بوده و به معناى سبق مّا- نه سبق زمانى- است؛ چنانكه آخوند رحمه الله‌ [٤]

[١] طه (٢٠): ١٢١.

[٢] رجوع كنيد به: اصول كافى، ج ٢، ص ٥٠٤، حديث ٥.

[٣] اصول كافى، ج ١، ص ١١٦، حديث ٧؛ و نيز كنز العمال، ج ١٠، ص ٣٧٠، حديث ٢٩٨٥٠.

[٤] آيت اللّه العظمى آخوند ملا محمد كاظم خراسانى، از اكابر علماى اماميه در اوايل قرن چهاردهم هجرى به شمار مى‌رود. وى در ١٢٥٥ ق. در طوس متولد شد و تا ٢٤ سالگى در خراسان و تهران علوم عقلى و نقلى را از اكابر فراگرفت و سپس به نجف رفت و مدت اندكى در حوزه درسى شيخ اعظم انصارى حاضر شد و پس از وفات او، به درس ميرزاى شيرازى حاضر گرديد و مدت ١٣ سال از خرمن فيض او بهره برد. پس از مهاجرت ميرزا به سامرا، به تدريس فقه و اصول مشغول گرديد و بيش از هزار تن از علماى شيعه را در دامان خويش پرورانيد.

از آثار اوست: الاجاره، الاجتهاد و التقليد، شرح تبصره، حاشيه بر اسفار، حاشيه رسائل، حاشيه مكاسب، قضا و شهادات و كفاية الاصول.

وى در روز سه‌شنبه بيستم ذيحجه ١٣٢٩ ق. در نجف وفات كرد و در مقبره ميرزا حبيب اللّه رشتى مدفون شد.