كاتبى‌ [١] به معتزله اشكال نموده: كه قول به توسط از طرف شما بدان جهت است كه جوهريت را از احوال جوهر موجود قرار داده‌ايد، لذا شائبه وجود در آن راه يافته، و حال آنكه جوهريت به آن جوهرى كه به عين خارجى موجود نشده حاصل است، بنا بر اين مى‌توان جسميت را براى هر جسمى كه تحقق نيافته حال قرار داد. [٢]

شارح مواقف‌ [٣] از اشكال مذكور چنين جواب داده است: اولًا مراد اين است كه براى موجود فى الجمله صفت باشد، يعنى براى موجودات فعليه نه ثابتات و

[١] نجم الدين ابو الحسن على بن عمر بن على شافعى معروف به دبيران و كاتبى، يكى از اعاظم علما و دانشمندان علم حكمت و نجوم و هندسه و رياضيات و منطق بوده است. وى از شاگردان برجسته خواجه نصير الدين طوسى به شمار رفته و به پيشنهاد استادش در سال ٦٥٧ ق. براى كمك و شركت در كار رصدخانه به مراغه رفت. وى در قزوين بساط تدريس گسترد و حوزه درسش مجمع فضلا و دانشمندان بوده است. از جمله تلامذه‌اش علامه حلّى و قطب الدين محمود شيرازى بوده‌اند.

از تأليفات اوست: ١- بحر الفوائد فى شرح عين القواعد، ٢- جامع الدقائق فى كشف الحقائق (در علم منطق)، ٣- حكمة العين (در مباحث الهيات و طبيعيات)، ٤- شمسيه (در منطق)، ٥- عين القواعد (در منطق و حكمت). وفاتش به سال ٦٧٥ ق. روى داد.

[٢] رجوع كنيد به: شرح مقاصد، ج ١، ص ٣٥٣.

[٣] مير سيد على بن محمد بن على استرآبادى، معروف به مير سيد شريف جرجانى، از بزرگان متكلمان اشعرى و حنفى مذهب است. وى در كثرت تحقيق و دقت نظر كم‌نظير و در فنون حكمت، كلام و علوم ادبى مهارتى به سزا داشته است. از معاصرين سعد الدين تفتازانى بوده و با او مناظرات فراوانى نموده است. وى بر قطب الدين رازى تلمذ كرده و جلال الدين دوّانى از شاگردان اوست. تأليفات فراوانى از خود بر جاى گذاشته مانند: التعريفات، حاشيه بر حكمة العين، شرح مواقف قاضى عضد ايجى، شرح مفتاح العلوم سكاكى، كبرى در علم منطق، صرف مير، حاشيه بر شرح مطالع، حاشيه بر شرح شمسيه قطب الدين رازى، حاشيه بر مطوّل تفتازانى، حاشيه بر شرح كافيه رضى الدين استرآبادى و حاشيه بر كشاف زمخشرى.

مير سيد شريف به سال ٧٤٠ ق. در جرجان به دنيا آمد و وفاتش در شيراز به سال ٨١٦ ق. روى داد.