ذاتی بشر بستگی دارد نیز بحث از علل خارجی و رفتن دنبال فرضیه‌ها برای مبدأ پیدایش آنها کار غلطی است. مثلًا از زمانی که بشر پیدا شده زندگی خانوادگی داشته است و به قول بعضی از دانشمندان پیش از آن که بشر بشر باشد یعنی اجداد حیوانی او نیز زندگی زناشویی داشته‌اند. زندگی زناشویی خواسته طبیعت بشر است.

طبیعت و ساختمان بدنی و روحی بشر برای توجه او به امر زناشویی و مسائل خانوادگی کافی است. پس جای این بحث نیست که چطور شد بشر به فکر زندگی خانوادگی و حیات زناشویی افتاد؟

مفاهیم «خدا» و «دین» و «پرستش» اگر با طبیعت عقلانی و منطقی بشر بستگی داشته باشد و یا با تمایلات فطری و ذاتی او مربوط باشد کافی است برای توجه بشر به آنها و گرایش به سوی آنها؛ و اما اگر با هیچیک از آنها بستگی نداشته باشد ناچار باید علتهای خاص روانی و یا اجتماعی برای آنها جستجو کنیم.

کسانی که ترس یا جهل یا امتیازات طبقاتی یا محرومیتهای اجتماعی یا محرومیتهای جنسی را منشأ پیدایش مفاهیم دینی و توجه بشر به خدا دانسته‌اند قبلًا چنین فرض کرده‌اند که عامل منطقی و عقلانی یا تمایل فطری و ذاتی در کار نبوده است و اعتقاد به خدا و سایر مفاهیم دینی را از قبیل اعتقاد به نحوست «١٣» فرض کرده‌اند و آنگاه در مقام توجیه آن برآمده‌اند، و الّا با وجود عامل منطقی یا فطری جای این‌گونه فرضیه‌ها نیست.

ما فعلًا درباره تمایل فطری دینی بحث نمی‌کنیم و آن را به آینده موکول می‌کنیم، تنها از جنبه عامل منطقی مطلب را در نظر می‌گیریم.

می‌گوییم بشر از قدیم‌ترین ایام به مفهوم علیت و معلولیت پی برده است و همین کافی است که او را متوجه مبدأ کل کند و لااقل این پرسش را برای او به وجود آورد که آیا همه موجودات و پدیده‌ها از یک مبدأ آفرینش به وجود آمده‌اند یا نه؟

بعلاوه بشر از قدیم‌ترین ایام، نظامات حیرت‌آور جهان را می‌دیده است، وجود خود را با تشکیلات منظم و دقیق مشاهده می‌کرده است؛ همین کافی بوده است که این‌