زندگی و مزایای حیات بازمانده و در پاسخ هر اعتراضی که به وی شود پوزش و عذر تازه‌ای ساز کرده یا معایبی برای زندگی آزاد و عادی اثبات نماید و در مقابل هر پندی که به وی دهند ترانه عاشقانه‌ای سر دهد. در حقیقت هدف و آرمان او تنها سرپوش گذاشتن به روی شاهد بازی خودش می‌باشد. حریفان مادی نیز از این‌گونه سخنان ساخته و پرداخته بسیار دارند.

(١). می‌گویند: ما با اینهمه خطا و لغزش که در افکار خود داریم چگونه می‌توانیم با چنین وسیله‌ای به نتیجه‌ای درست برسیم ١؟ جز اینکه چون پای کنجکاوی علمی‌

کند تمام معنویات و مخصوصاً سرسلسله آنها را که اعتقاد به خداست منکر گردد، فلسفه مادی را از این جهت می‌پذیرد که بتواند مادیت اخلاقی خود را معقول جلوه دهد.

بالاتر اینکه شیفتگی به مادیات در طرز تفکر شخص اثر می‌گذارد به طوری که مطلب بر خود شخص مشتبه می‌شود، به این معنی که دستگاه فکری او آنچنان اسیر تمایلات نفسانی می‌شود و مجری بی‌چون و چرای آنها واقع می‌گردد که خود شخص نمی‌فهمد که از آزادی فکر برخوردار نیست.

لهذا می‌بینیم ایرادات و اشکالاتی که مادیین ذکر می‌کنند بیش از آنکه به یک اشکال علمی و فلسفی شبیه باشد به بهانه‌گیری شبیه است. از آنچه در متن تحت عنوان «می‌گویند ...» خواهد آمد این مطلب کاملا روشن می‌شود.

البته در میان اشکالات مادیین احیاناً اشکالاتی پیدا می‌شود که واقعاً ممکن است رابطه‌ای با مادیت اخلاقی نداشته باشد و صرفاً ناشی از طرز تفکر فلسفی آزاد باشد. ما درباره آن اشکالات به تفصیل بیشتری بحث خواهیم کرد.

[١]. این ایراد به خطاپذیری دستگاه فکر بشر مربوط است. خلاصه‌اش این است که فکر بشر خطاپذیر است و آنچه خطاپذیر است قابل اعتماد نیست پس فکر بشر قابل اعتماد نیست. از طرف دیگر بعضی از افکار بشر به وسیله تجربه قابل تحقیق و رسیدگی است و قابل اعتماد و اطمینان است و بعضی دیگر از افکار بشر قابل تحقیق و رسیدگی به این وسیله نیست، پس هر فکری که قابل تحقیق تجربی است قابل قبول است و هر فکری که چنین نیست قابل قبول نیست. و از سوی دیگر مسائل الهی از نوع افکاری است که قابل بررسی و تحقیق تجربی نیست، پس این‌گونه مسائل قابل‌