اصول فلسفه و روش رئالیسم ط-صدرا - علامه طباطبایی با مقدمه و پاورقی استاد مطهری - الصفحة ١٩٥ - کثرت و ترتیب قیاسی اجزای جهان

نتیجه این بیان‌

١. جهان آفرینش مرکب از سه مرتبه است که به ترتیب از بالا به پایین روی هم چیده شده:

جهان عقل‌

جهان مثال‌

جهان ماده‌

(٢). پدیده‌های هر یک از این سه جهان معلول عللی هستند که از سنخ خودشان می‌باشند. حادث مادی معلول علل مادیه، و موجود مثالی معلول موجود مثالی، و موجود عقلی معلول موجودی از سنخ خود.

(٣). مجموع هر عالمی معلول مافوق خودش می‌باشد.

(٤). مجموع جهان آفرینش معلول خدای آفریدگار بوده و نسبت هر علت جزء به وی نسبت دست را دارد به نویسنده نامه و نسبت زبان را دارد به گوینده سخن.

این عالم از قوه و حرکت و زمان و مکان مجرد است اما از ابعاد مجرد نیست. این عالم، جسمانی هست ولی مادی نیست.

استدلالی که در این مقاله بر وجود عالم عقل و عالم مثال آورده شده است از ناحیه وجود انسان است؛ یعنی به دلیل اینکه مرتبه‌ای از انسان طبیعت است و مرتبه‌ای از او مثال است و مرتبه‌ای از او عقل، و از طرف دیگر طبیعت قادر نیست که موجد مرتبه‌ای عالی‌تر از خود یعنی مثال و عقل بوده باشد پس هر مرتبه‌ای از وجود انسان وابسته به عالمی از سنخ خود اوست. این است مفاد استدلال متن.

همان طور که گفتیم بهتر است در شناسایی این عوالم به آنچه از ناحیه وحی و نبوّت رسیده است استناد گردد و یا همچون مردان راه از ضمیر و باطن و مکاشفه شهودی استمداد شود.