مباحث این جلد کوشش مختصری است درباره آنچه در اصطلاح حکمای اسلامی «الهیات بالمعنی الاخص» خوانده می‌شود، یعنی در زمینه شناخت خداوند و صفات و افعال اوست. سعی شده با راهنمایی ادلّه عقلی و براهین فلسفی درباره ذات الهی و صفات کمالیه آن ذات مقدس و درباره نحوه انتساب و صدور جهان از او بحث و استدلال شود.

طرف سخن در این جلد نیز- مانند سایر مجلّدات- مادّیون می‌باشند، شبهات و اشکالات آنها که همه ناشی از بی‌خبری از حکمت الهی است دفع شده است.

ولی البته هدف اصلی و منحصر، پاسخگویی به مادّیون و دفع شبهات آنها نیست و بنابراین ارزش کتاب منحصرا سلبی نمی‌باشد. هدف اصلی که به آن ارزش اصیل و اثباتی می‌بخشد ارائه راه صحیح استدلال عقلی است بر مسائل ماوراء الطبیعه، و به عبارت دیگر ارزش اصلی این کتاب این است که نوعی سلوک عقلی و فکری است در جهان ماوراء الطبیعه.

از نظر حکمای الهی، این علم «با ارزش‌ترین علمها درباره با ارزش‌ترین معلومها» [١] است.

در اینکه آن چیزی که این علم مدعی معرفت اوست با ارزش‌ترین معلومات است سخنی نیست؛ چه، معلوم این علم کامل‌ترین وجود یعنی ذات مقدس احدیت است که منبع همه هستیها و سرچشمه همه کمالها و اصل و اساس همه جمالها و جلالها و بهائها و عظمتهاست، بلکه هستی حقیقی منحصرا هستی اوست و «همه هر چه هستند از آن کمترند، که با هستیش نام هستی برند».

هر سخنی هست درباره ارزش خود این علم‌ [٢] است که تا چه اندازه از نظر سلوک‌

[١] «افضل علم بافضل معلوم» (الهیات شفا).

[٢] منظور از این ارزش، مفهوم نسبی آن برای انسان نیست، یعنی منظور این نیست که میزان ارزش معرفت و ایمان به خداوند برای انسان چیست؟ هر چند از این نظر نیز ایمان و معرفت خداوند با ارزش‌ترین معرفتهاست. مسأله ایمان به خدا مسأله‌ای خارج از زندگی نیست، بلکه در بطن زندگی و یکی از سرمایه‌های زندگی است و به قول تولستوی حکیم معروف روسی: «ایمان آن چیزی است که انسان با آن زندگی می‌کند». منظور ارزش واقع نمایی این علم است.