تا اينكه در اواخر قرن پانزدهم ميلادى، كشيش نسبتاً دانشمندى به نام «آراسموس» نوشته‌هايى در زمينه لزوم اصلاح كليسا و نجات مسيحيّت انتشار داد و افكار را آماده‌تر كرد.

سرانجام مارتين لوتر [١] كه او نيز از كشيشان بود، در اوايل قرن شانزدهم به مخالفت با دستگاه پاپ قيام كرد و نخست از مخالفت شديد با رسم «گناه‌بخشى» كليسا و «مغفرت‌نامه» آغاز كرد و براى اوّل بار ٩٥ مادّه اصلاحى خود را بر درِ كليساى وتينبرگ نصب كرد.

كليساى رُم نخست او را احضار نمود، او نرفت و به مخالفت خود ادامه داد تا اينكه از طرف پاپ لئوى دهم رسماً تكفير شد.

لوتر تكفيرنامه پاپ را در حضور جمعيّت آتش زد و چندى بعد براى نخستين بار به ترجمه اناجيل (عهد جديد) پرداخت كه مورد مخالفت شديد پاپ بود.

بسيارى از روشنفكران دور او را گرفته و رسماً از او حمايت كردند تا آنجا كه پاپ بر اثر نفوذ عميق وى در قشرهاى وسيعى با آن‌همه قدرت، توانايى كوبيدن او را پيدا نكرد.

و به اين ترتيب، افكار مخالف دستگاه پاپ‌ها تشكّل يافت و به صورت مذهب پروتستان آشكار گرديد و «لوتر» به عنوان رفورميست بزرگ مذهبى معرّفى شد.

[١].١ .Martinlother .