ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٥١ - مقصود

كه سر انجام از مردمى كه پيامبران را بسوى آنها فرستاده و از خود پيامبران سؤال خواهد كرد. از دسته اول مى‌پرسد كه فرمانبرى كرده‌اند يا نه و از دسته دوم مى‌پرسد كه ابلاغ كرده‌اند يا نه. اگر چه خدا مى‌داند كه دسته اول امتثال كرده يا نكرده‌اند و دسته دوم ابلاغ كرده‌اند يا نكرده‌اند. مع الوصف آنها را تهديد مى‌كند تا خود را براى چنين پرسشى آماده كنند. برخى گويند: از امتها مى‌پرسد كه اجابت كرده‌اند يا نه. و از پيامبران مى‌پرسد كه مردم با آنها چگونه رفتار كرده‌اند؟ برخى گويند: از امتها بمنظور توبيخ و از پيامبران بمنظور شهادت سؤال مى‌شود. اين قول از حسن است.

فايده اين سؤال، چند چيز است: ١- مردم بدانند كه خداوند پيامبران خود را فرستاده و عذر را برداشته و كسى را ظلم نمى‌كند. ٢- مردم بدانند كه كفار بكيفر كردارشان مى‌رسند. ٣- اهل ايمان شاد و مسرور و كفار غمگين مى‌شوند ٤- اين هم لطفى است در باره مكلفينى كه از آينده به آنها خبر داده شود.

پرسش در دو مورد ديگر مى‌فرمايد: «مجرمين از گناهان خود سؤال نميشوند» (قصص ٧٨) «در روز قيامت، هيچ انسانى و هيچ جنى از گناهش پرسيده (الرحمن ٣٩) اما در اينجا مى‌فرمايد: از مردم- كه پيامبران بسوى آنها فرستاده شده‌اند- و از پيامبران سؤال خواهيم كرد. مقصود چيست؟

پاسخ ١- مقصود اين است كه از آنها براى كسب اطلاع و معلوم شدن حقيقت، سؤالى نميشود، اما بمنظور سرزنش، از آنها سؤال ميشود. چنان كه بدنبال آيه ٣٩ سوره الرحمن مى‌فرمايد: مردم مجرم به سيماى خود شناخته ميشوند و بنا بر اين احتياجى به سؤال نيست. لكن سؤالات توبيخى مانعى ندارد. چنان كه مى‌فرمايد: «اى اولاد آدم، آيا با شما عهد نكردم كه شيطان دشمن آشكار شماست؟» (يس ٦٠) شاعر عرب گويد:

يعنى: آيا در سن پيرى به بازى مى‌پردازى؟

گاهى هم سؤال براى تقرير و تثبيت موضوع است. مثل: