حل المسائل الهداية في النحو - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٦ - در عبارات ذيل مستثنا را استخراج كرده و نوعش را بيان كنيد

داراى همين اعراب مى‌باشد چنانچه مى‌گوئى:

جائنى القوم غير زيد (آمدند نزد من طائفه غير از زيد) و جائنى القوم غير حمار (آمدند نزدد من طائفه غير از الاغ) در اين دو مثال كلمه « غير » منصوب است زيرا اگر بجاى « غير » لفظ « الّا » آورديم « زيد » در مثال اوّل و « حمار » در مثال دوّم منصوب بود.

و نيز مى‌گوئى: و ما جائنى احد غير زيد (نيامد نزد من هيچ كس غير از زيد) در اين مثال كلمه « غير » را به دو نحو مى‌توان خواند، مرفوع و منصوب همان طورى كه اگر بجاى « غير » الّا مى‌آورديم زيد را هم مرفوع و هم منصوب مى‌خوانديم.

و همچنين مى‌گوئى: ما مررت بغير زيد (نگذشتم به هيچ كس غير از زيد) در اين مثال كلمه « غير » مجرور است همان طورى كه اگر بجاى آن « الّا » مى‌بود « زيد » را مجرور مى‌خوانديم.

٤- و امّا استخراج مستثنا در عبارات مذكور و بيان نوع آن:

الف: كلمه « الّا ظنّا» مستثناى مفرغ است و نيز مستثناى متّصل مى‌باشد.

ب: كلمه‌ «الّاان يتم نوره» تأويل به مصدر رفته و مفرد مى‌شود و تقدير « الّا اتمام نوره» مى‌باشد و اين مستثنا از قبيل مستثناى مفرغ است كه در كلام غير موجب واقع شده و تقدير كلام چنين است: و يابى الله كل شى الّا اتمام نوره.

ج: كلمه‌ «الّااتباع الظن» مستثناى منقطع است كه در كلام غير موجب آمده‌

د: كلمه « الّا ابليس» مستثناى متّصل است بنابر اينكه ابليس را از فرشتگان بدانيم و در صورتى كه او را از قبيله جنّ بدانيم مستثنا از قبيل مستثناى منقطع محسوب مى‌شود.

ه: كلمه « الّا القوم» مستثناى مفرغ است كه به حسب عامل مرفوع شده است‌

و: كلمه « الّا سلاما» مستثناى منقطع است.